جهت مسیر حرکت نیز استفاده می¬کردند .هشتی¬ها دارای اشکال منظم هندسی بوده و بیشتر دارای ارتفاع کم و مناسب با فضای ورودی است .اما هشتی بناهای بزرگ و عظیم، مرتفع و مزین به کاشی، کاربندی، سکو و چراغ دان و … است .

– راهرو، دالان
دالان مسیر غیر مستقیم از هشتی به حیاط است (کاتب، 1384، ص170).
دالان ساده¬ترین جزء فضای ورودی است که تأمین ارتباط و دسترسی بین دو مکان، مهمترین کارکرد اصلی آن به شمار می¬آید .در برخی از انواع بناها مانند خانه¬ها، حمام¬ها و در مواردی مسجدها و مدرسه¬ها، تغییر امتداد و جهت مسیر عبوری در دالان صورت می¬گرفته است .به این ترتیب مسئله محرمیت توسط دالانی که در امتدادی غیر مستقیم به حیاط منتهی می¬شد حل می¬کرده¬اند .دالان از لحاظ کالبدی فضای، باریک و کم عرض است. البته عرض دالان¬ها متناسب با کارکرد بنا و عده استفاده کنندگان از آن¬ها تعیین می¬شده است. عرض دالان¬های مساجد و مدارس بزرگ به طور متوسط بین 2 تا 5/3 متر و عرض دالان خانه¬های کوچک به طور متوسط حدود یک متر است.
طول دالان¬ها بسیار متغیر است و به طور متوسط بین دو تا ده متر و در مواردی بیشتر می¬باشد .درگذشته از واژه دهلیز نیز استفاده می¬کردند .دالان به عنوان یک فضای معماری به گونه¬ای است که از لحاظ فضایی و ادراکی آن را می¬توان فضایی عبوری و حرکتی دانست .
راهرو همراه با حیاط شریانهای ارتباطی خانه را شکل داده است. راهروها با در نظر گرفتن طرح کلی با عرض باریک، متوسط و پهن هستند .راهروها با عرض کم معمولاً هشتی را به حیاط متصل می¬ساخته، راهروهای با عرض متوسط بین اتاق کوچک سه دری و پنج دری قرار و راهروهای با عرض زیاد در کنار شاه نشین¬ها جای داشته است . معمولاً در بالای این راهروها اتاق گوشوار ساخته می¬شد. دیگر فضاها مانند مطبخ ، دستشویی و حمام در مکان¬های شخصی استقرار یافته است.

– حیاط
از حیاط در خانه¬های ایرانی به مفاهیم مختلف استفاده شده است .حیاط، وحدت دهنده چند عنصر خانه، ارتباط دهنده چند فضا برای ایجاد محیطی سرسبز و با نشاط به عنوان هواکش مصنوعی برای گذر جریان بادهای مناسب عنصری مهم در جهت سازماندهی فضاهای مختلف، به عنوان حریمی امن و آرام برای آسایش این خانواده .براساس نیازهای مادی و معنوی و رعایت سلسله مراتب عرصه¬های خصوصی، عمومی درون و بیرون خانه انواع حیاط سنتی شکل گرفته است.
– نارنجستان: حیاطی بسیار کوچک، وسعتی قابل سرپوشیدن، برای جلوگیری از سرما زدگی مرکبات است.
– بیرونی: حیاطی است کوچک به شکل¬های مربع یا مستطیل در مرکز آن حوض دایره، هشت ضلعی یا ستاره¬ای است .خاص میهمانان و افراد غیر فامیل است .
– اندرونی: حیاطی است بزرگ و وسیع که تناسب آن تابع آهنگ قرار گرفتن اتاق¬های اطراف حیاط و در مواقعی با ابعاد نزدیک به بافت است .خاص افراد خانواده و خصوصی¬ترین حیاط است .

– زمستان نشین
مجموعه معینی از فضاها با رابطه¬ای خاص مجموعه فضاهای زمستان نشین را تشکیل می¬دهند که عبارتند از سه دری، پنج دری و شکم دریده. فضای اصلی زمستان نشین روی محور اصلی قرار گرفته و برای ورود بیشتر نور خورشید اغلب پنجره¬های آن را از ارسی¬های بزرگ می¬ساختند (پارسی، 1387، ص112).

– تابستان نشین
موقعیتی مانند زمستان نشین دارد با این تفاوت که در وجهه جنوبی حیاط قرار گرفته، تا در تابستان از تابش مستقیم آفتاب در امان بماند و روی محور اصلی آن معمولا فضای نیمه¬ باز یا تالار قرار می¬گیرد.

– اتاق
در خانه¬های ایرانی به صورت¬های گوناگون ساخته شده و هر یک ویژگی خاص خود را داشته است .یکی از علایق ایرانیان در ساخت خانه¬ها ایجاد ارتباط بصری بین اتاق و فضای بیرون آن است .گشادگی، فراخی، و دید آزاد داشتن جزء طبیعت ایرانی است .این اتاق¬ها براساس تناسب طلایی طراحی می¬شده¬اند .اتاق¬های که از عرض نور می¬گرفتند نصف تناسب طلایی داشته و در نهایت شکلی متناسب و زیبا بدست می¬آمده است.
بر مبنای سازماندهی کل فضاها و تقسیم آن به فضاهای تابستان و زمستان نشین، اتاق¬های مختلفی شکل گرفته است، ارتباط دادن به خانه، جهت رسیدن به مسیر حرکت بادهای مطلوب سبب شده است که اغلب اتاق¬های تابستان نشین در طبقات بالا و اتاق¬های زمستان نشین در طبقه همکف یا کمی پایین¬تر از سطح حیاط قرار گیرد .اتاق زمستانی، اتاق کوچک با تعداد کمی بازشو است و گودی آن در سطح زمین و بسته بودن آن از چند جهت باعث گرم شدن سریع آن می¬شود .برعکس اتاق¬های تابستانی فضاهایی هستند که در جبهه¬های مختلف آن بازشوهای کامل یا نیم دری¬ها قرار گرفته¬اند .در بسیاری از خانه¬ها این اتاقک مانند یک بادگیر عمل می¬کنند .و در بعضی نیز تعداد بازشوهای آن در چهارجبهه به 16 عدد می¬رسد .ویژگی مهم درها در برخی مناطق دو جداره بودن است .معمولاً جداره بیرونی از نوع کرکره¬ای است و با باز کردن در داخلی می¬توان بدون تابش شدید و دید مستقیم از بیرون، جریان باد مطبوع دید و منظر را به داخل اتاق هدایت کرد .
بطور کلی در بررسی انواع اتاق¬های خانه سنتی در می¬یابیم که ابعاد و کاربری هر اتاق را چند عامل تعیین می¬کرده است: نخست تعداد بازشوها، دوم نوع بازشوها، اعم از انواع در و پنجره، سوم موقعیت قرار گیری آن نسبت به حیاط و ورودی وچهارم نوع نظام پیمونی خانه اعم از پیمون بزرگ، پیمون کوچک، خرده پیمون .در اینجا فضاهای بکار رفته در انواع خانه¬های سنتی را با توجه به کاربری بیان می¬کنیم :
تالار- کربال یا تلوار، یعنی ساختمان بزرگ و ریشه واژه تالار است. این فضا هم در قسمت زمستان نشین (رو به آفتاب) و هم تابستان نشین )پشت به آفتاب) قرار دارد .در جلوی تالارها با توجه به مسئله ایستایی آن چند ردیف ستون قرار گرفته است .در کنار تالار راهروهای بزرگی بنام تخت¬گاه بوده که در انتهای آن راه پله¬ای برای زیرزمین و بالاخانه قرار می¬گرفته است .در طبقه بالای آن بالاخانه جای داشته است .بالاخانه-های رو به تالار را گوشوار نیز می¬گویند. سقف تالار دو جداره بوده و در بعضی جاها از ارسی¬های بزرگ سه لنگه¬ای در تالار استفاده می¬شده است .

– ایوان
ایوان یا ایوانچه همان صفه است .فضایی کوچکتر از تالار است که معمولاً در جلوی یک اتاق قرار می-گرفت .دارای سقف و جلوی آن باز و بی در و پنجره است .
ضلع بسته معمولاً به اتاق¬های شاه ¬نشین راه دارد که با باز شدن در و پنجره¬های این اتاق، فضای شاه¬ نشین با ایوان ترکیب می¬شود (حائری، 1388، ص129).

– شاه نشین
قسمتی از اتاق است که شبیه ایوان ساخته می¬شود، اما بطرف حیاط در ندارد و کمی بالاتر از سطح اتاق است .معمولا اتاقی که شاه نشین در آن قرار دارد از نوع پنج دری است .شاه نشین محل میهمان¬های بزرگ و یا بزرگ خانه بوده است .و راه ورودی به آن از راهروهای کناری و یا یکی از اتاقک¬های کنار شاه¬نشین است.

– تختگاه
راهروهای بزرگی در کنار تالار بوده که در انتهای آن راه پله¬ای برای زیرزمین و بالا خانه قرار می¬گرفته است.

– بالا خانه
در بالای تالار ساخته می¬شود .فضای دنج و راحت با ارتفاع کم و از نوع سه دری بوده و برای خواب و کار و ناشتا بکار می¬رفته است .

– تهرانی
در شمال خانه اتاق زمستان نشین یا تهرانی جای داشته است .این قسمت آفتاب¬گیر و بزرگترین اتاق زمستانی بوده است .دو اتاق کوچک با پنجره¬های ارسی در کنار آن ساخته می¬شده است .

– بادگیر
در کنار تالار ساخته می¬شده تا بادی که به داخل خانه می¬فرستد به این قسمت نیز وارد شود. بادگیر از روزگاران دور در ایران زمین به کار گرفته شده و اکنون هم که وسایل مجهز و کامل تهویه مطبوع به کمک ماشین و برف در دسترس همگان قرار گرفته می¬بینیم که اصول کار آن¬ها بر پایه بادیگر نهاده شده است (پیرنیا، 1386، ص331).
بر پایه آب و هوا (اقلیم) و راستای باد در سرتاسر ایران نمونه¬های گوناگون دارد. تنوع و زیبایی معماری کارکرد سرمایشی بادگیرها که دمای هوای داخل را تا 15 درجه کاهش می¬دادند نشانگر این است که معماران ایرانی نه تنها در مسایل زیبایی شناسانه بلکه در فناوری اجرایی کارکردی نیز پیشگام بوده¬اند به گونه¬ای که می¬توان ایرانیان را مبدع این عنصر دانست (محمودی، 1388، ص101).

– شکم دریده
در قسمت زمستان نشین فضایی صلیبی شکل بنام شکم دریده نیز قرار می¬گرفته است.

– گوشوار
بالاخانه¬های دو طرف تالار را گویند .فضایی با ارتفاع کم از نوع سه دری برای خواب، کار، خلوت و کتابخانه بکار می¬رفته است .

– فروار
نوعی بالاخانه با عملکرد اتاق میهمان بوده که روی سردر خانه ساخته می¬شده است و راه آن از راه پله¬ای در گوشه هشتی بوده است .

– طنبی
در خانه¬ها با پیمون بزرگ در پشت تالار و با شکل صلیبی ساخته می¬شده و در کنار آن بادگیر قرار می¬گرفته است .در واقع فضای بین تالار و بادگیر را گویند که برای خواب و استراحت بکار می¬رفته است .

– ترز یا تچر
اتاقی در میان دیگر اتاق¬ها محدود بوده و نور آفتاب جذب نمی¬کرده است و فضایی تابستان نشین است و کاربری مانند طنبی دارد .

– طارمه
بطور کل طارمه همان ایوان یا صفه است که در معماری بیشتر نقاط ایران رواج دارد .فضایی است از یک طرف باز و گاهی بدون سقف و به عنوان نشیمن موقت فصلی و دالان ارتباط دهنده چند فضا مورد استفاده قرار می¬گیرد .ایوان تالار، و صفه¬های مناطق مرکزی ایران هر چند که می¬تواند بخشی یا در بعضی موارد همه عملکردهای یادشده را داشته باشد ولی اصلی¬ترین کاربرد آن همان نشیمن موقت فصلی است .
– فخر مدین
در انتهای صفه عنصری جدا کننده بصورت شبکه¬ای آجری رو به حیاط و باغچه بنام فخر مدین ساخته می-شده است .

– مطبخ
معمولاً شامل قسمت¬های منبع آب آبدارخانه انبار و چاه¬خانه است .در سطح افقی تابع شکل¬های مربع و مستطیل بوده و نیز نقشه آن بنا بر نقشه کلی قابل تغییر بوده است .اطراف صحن داخلی آشپزخانه از اجاق-ها، تنورنان، هیزم¬دان، و سکوهایی به ارتفاع تقریبی 80 سانتی متر تشکیل شده است تا امکان پخت¬وپز و چیدن وسایل و سامان کار آشپزی را بدهد .جای آشپزخانه در لایه دوم و در ارتباط با هشتی ورودی و قسمت¬های زمستان نشین بوده، همچنین در جایی بوده که به اتاق مهمان نزدیک باشد و نیز در قسمتی از خانه قرار می¬گرفته که بتواند دسترسی به آب از طریق مسیر جوی داشته باشد .بر این¬ اساس عموماً همجوار پایاب در محور عمودی است .

– حوض¬خانه
فضایی تابستان نشین است و معمولاً شکلی هشت گوش دارد .این قسمت علاوه بر کاربرد یاد شده، و زیبایی بسیار، نقش مهمی در طراحی کل فضاها ایفا می¬کند .در برخی خانه¬ها بخش¬های اندرونی و بیرونی را به هم پیوند می¬دهد .در جای دیگر نیز چند حیاط را به نحوی زیبا به هم پیوند داده است .

– زیرزمین
فضایی چند پله گودتر از سطح حیاط که در ساعات گرم روزهای تابستان بخشی از آن بعنوان فضای استراحت و بخشی دیگر بعنوان