انبار بکار می¬رفته است .
در قسمت¬های زیرزمینی خانه نوسانات درجه حرارت در طول شبانه¬روز بسیار کم بوده و در بسیاری از مناطق واژه¬های زیرزمین، سراب و شبستان معرف استفاده از زیرزمین¬ها هستند (مفیدی،1387،ص33(.

– انبار
آن را پستو یا سرانداز نیز می¬گویند .معمولاً در پشت یا کنار اتاق¬ها بعنوان فضای جانبی و با عملکرد پشتیبانی اتاق اصلی بکار می¬رود .

– آبریزگاه
در زیر یکی از اتاق¬های کنج حیاط و معمولاً زیر اتاق¬های سردری یا تختگاه ساخته می¬شد و در کنار آن مستراح قرار داشت .آبریزگاه در لغت به معنای محلی برای ریختن آب¬های گندیده است.

– کرسی خانه
فضایی بدون در و پنجره رو به حیاط است که مختص کرسی است و در زمستان مورد استفاده قرار می¬گیرد.

– ارسی¬ها
گونه¬ای پنجره شبکه¬دار بارو هستند که در آشکوب کوشک¬ها و پیشان و رواق ساختمان¬ها بسیار دیده می-شود (معماریان، 1387، ص574). در گذشته در خانه¬های سنتی برای کاهش شدت تابش خورشید، از پنجره¬های ارسی یا شیشه¬های مشبک رنگی استفاده کرده¬اند. در مواقع گرم با بالا بردن ارسی¬ها، فضایی نیمه باز و خنک رو به حیاط و طبیعت خواهند داشت (طاهباز، 1388، ص99).
به همراه فضاهای بیان شده در فوق ، فضاهای دیگر خانه عبارتند از: اتاق خواب، کار و ناشتا که از نوع سه دری هستند .جماعت خانه بزرگان، سفره خانه و اتاق میهمانی که از نوع ارسی هستند و فضای اجتماع اهل خانه و سفره خانه اهل خانه که از نوع پنج دری می¬باشند .

2-1-3-3-پیمون
در نظام طراحی خانه¬های ایرانی از سه نوع پیمون استفاده شده است.ترکیب فضاها در این سه پیمون به شرح زیر است :
پیمون بزرگ – از هشتی خانه دو راهرو یکی به فضای اندرونی و دیگری به بیرونی راه داشته است .در فضای بیرونی سفره خانه، اتاق میهمان و حیاط و در اندرونی دور تا دور حیاط، اتاق¬های سه دری، تالار، حمام و آشپزخانه قرار می¬گرفته¬اند .شکل حیاط در خانه با پیمون بزرگ براساس تناسب طلایی بدست می-آمده است ابعاد خانه در این پیمون 48*48 متر بوده است .بررسی روابط متقابل بین فضاهای مختلف این نوع خانه¬ها خیلی جالب است .
پیمون کوچک – خانه با پیمون کوچک خانه¬ای ارزان و راحت بوده است .حیاط آن را نیز با تناسبات طلایی می¬گرفتند .ابعاد خانه 23*23 متر بوده است .ترکیب آن چیزی شبیه به خانه با پیمون بزرگ است که در وسط آن دو دری، سه دری و یک پنج دری قرار می¬گرفتند .
خرده پیمون – در این نظام، خانه کوچک و درویشان بوده است و دو تا سه اتاق داشته و در عین حال دارای اندرونی و بیرونی نیز بوده است .در آن¬ها حداکثر استفاده از سانت، سانت زمین شده است .در اینجا سه دری¬ها به پنج دری تبدیل شده است و دارای تالار نیز می¬باشد و راهروها در کنار تالار قرار نمی¬گرفتند. ورودی بیرونی و اندرونی آن جدا بوده است .

2-1-3-4-نظم هندسی
نظم هندسی سطوح افقی و عمودی، حالت بلورین کامل تک تک اتاق¬ها و نظم آن¬ها با یکدیگر بر گرد حیاط براساس هندسی، ترکیب یکپارچه بافت سنتی را به وجود می¬آورد .سرچشمه نظم هندسی تک تک فضاها یا اتاق¬های گرد حیاط، از مستطیل در شش ضلعی شش پهلو برابر گرفته می¬شود .
نسبت اضلاع این مستطیل، عدد 66/1 است .با دوران یک مستطیل حول محور مرکزی به اندازه 90 درجه، تناسب اتاق¬های مختلف حاصل می¬شود :نسبت¬های 3به 3، 3 به5 ، 5 به 5 ، … این شکل¬های دو بعدی از اتاق¬ها که آن¬ها را نماد هر ردیف می¬نامیم، با نمادهای متفاوت نظیر نمای آراسته به ارسی، نمای آراسته به تیغه¬های آفتاب¬گیر یا آفتاب¬شکن افقی و عمودی و یا بدون در پنجره و باز به حیاط، وظایف مختلفی را به عهده می¬گیرند .

2-1-3-5-کارکردهای پنجره
-تأمین نور
هر فضای ساخته شده، توسط عناصری مانند دیوار و سقف از فضای باز و طبیعی متمایز و جدا می¬شود .حد و اندازه این تمایز و محصور بودن، همیشه به یک مقدار نیست و از این لحاظ می¬توان انواع فضاهای ساخته شده را به سه گروه طبقه بندی کرد: نخست فضاهای بسته؛ دوم فضاهای نیمه بسته و سوم، فضاهای نیمه¬باز.
فضاهای بسته انواع فضاهایی هستند که از فضای باز کاملاً متمایز و جدا شده¬اند و تنها یک ورودی به ساده-ترین شکل یک یا چند روزنه برای تأمین حداقل نور، آن¬ها را با فضای بیرون مرتبط می¬سازد .آب انبارها، اصطبل¬ها و برخی از فضاهای خدماتی مانند مطبخ از این گونه فضاها به شمار می¬آیند.
فضاهای نیمه بسته نوعی فضاهایی هستند که بطور متوسط یک جبهه از آنها توسط ردیفی از درها، پنجره¬ها یا در- پنجره¬ها با فضای باز مرتبط هستند و گشوده شدن آن¬ها در مواقع مناسب می¬تواند ارتباطی نسبتاً گسترده¬ای بین فضاهای ساخته شده و فضای باز پدید آورد .در برخی از انواع فضاهای ساخته شده که بازشوهای در دو جبهه روبه روی هم وجود دارد رابطه و پیوند بین فضاها که غالباً در کنار فضای باز طراحی و ساخته می¬شده¬اند متناسب با موقعیت و کارکردشان از نور کافی برخوردار می¬شدند .فضای نیمه باز مانند ایوان¬ها و رواق¬ها فاقد پنجره هستند، زیرا به شکل مستقیم با فضای باز ارتباط یافته و به سادگی از نور کافی برخوردار می¬شوند .مقدار نور مورد نیاز برای هر فضا به عوامل گوناگون از جمله کارکرد، موقعیت، عمق و ارتفاع آن فضا بستگی دارد .در گذشته اندازه سطح نورگیر پنجره را متناسب با عوامل مزبور به گونه¬ای انتخاب می¬کردند که تا حد امکان از نور کافی برخوردار شوند. تأمین نور را مهمترین کارکرد پنجره می¬توان به شمار آورد زیرا هیچ نوع فضای بدون نور برای زندگی انسان مناسب و قابل تحمل نیست.

-تهویه
هیچ فضای ساخته شده¬ای بدون تهویه مناسب، قابل زندگی نیست .حجم و مقدار تهویه مورد نیاز برای انواع فضاهای ساخته شده یکسان نیست، بلکه به عوامل گوناگونی همچون دمای هوای محیط، مقدار رطوبت و سایر خصوصیات محیط طبیعی بستگی دارد .در مناطق گرم و خشک، نیاز به تهویه فضاهای درونی به مقداری بوده است که غالباً با قرار دادن پنجره¬هایی در یک جبهه اتاق مشکلی پدید نمی¬آید .البته باید توجه داشت که در سازه مورد استفاده در گذشته، دیوارها و سقف، ضخامت زیادی داشتند چنان که بطور متوسط ضخامت آنها بین 50تا 75 سانتی¬متر و در مواردی بیشتر بود و درنتیجه تبادل و انتقال دما بین فضاهای بسته و باز به حداقل ممکن کاهش می¬یافت .علاوه بر این جنس و نوع مصالح یعنی خشت و آجر نیز تبادل دمای بین فضاهای مزبور را به حداقل ممکن کاهش می¬داد .
نیاز به تهویه فضاهای درونی واحدهای مسکونی و برخی دیگر از انواع فضاهای معماری در نواحی مرطوب – معتدل و مرطوب یا گرم و مرطوب –بسیار حساس و مهم بود؛ زیرا زندگی در فضای بسته مرطوب و بدون تهویه تقریباً ناممکن است، چنان که در برخی نواحی بسیار مرطوب و گرم مانند بعضی از مناطق واقع در حاشیه خلیج فارس، امکان زندگی در اتاق¬های بسته و بدون تهویه به ویژه در تابستان وجود ندارد، به همین جهت برای تهویه بهتر اینگونه فضاها غالباً سعی می¬کردند پنجره¬هایی در دیوار دو جبهه از اتاق – ترجیحا ًدر دو جبهه روبه¬روی یکدیگر قرار دهند تا هوا بهتر جابه¬جا شود .باید توجه داشت ضمن آنکه پنجره مهم¬ترین عنصر معماری برای تهویه فضاهای بسته بوده، اما یگانه عنصر به شمار نمی¬آمده است، بلکه دربرخی از مناطق از عناصر دیگری مانند بادگیر نیز برای این منظور استفاده می¬کردند .

-منظر
فراهم آوردن امکان بهره¬گیری از منظر یا منظره¬های مصنوعی و طبیعی واقع در بیرون فضاهای بسته را می-توان به عنوان یکی دیگر ازکارکردهای مهم پنجره مورد توجه قرار داد .زندگی در فضای ساخته شده بسته-ای که مسئله نور و تهویه آن به نحوی حل شده باشد اما فاقد دید و منظر مناسب باشد، ناخوشایند بوده و زیستن در آن برای مدتی طولانی بسیار دشوار و مشکل آفرین خواهد بود .به همین سبب همواره در بناهای درون¬گرا که حیاط، منظر بنا را شکل می¬داده است، آن را به بهترین شکل ممکن طراحی و احداث می¬کردند تا به عنوان یک چشم انداز مناسب نیزکارکرد داشته باشد .همچنین در بناهای درون¬گرا، غالباً مهم¬ترین بخش از فضای باز در انواع واحدهای معماری را که منظر بنا را تشکیل می¬داد به گونه¬ای دلپذیر می¬آراستند. اهمیت منظر در برخی از فضاهای معماری به خصوص در باغ¬ها چنان زیاد است که نحوه طراحی فضا را بطور کامل تحت تاثیر قرار می¬داد .به همین سبب در باغ¬های مسکونی، فضایی برون¬گرا می¬ساختند که بیشتر آن را کوشک می¬نامیدند و بهترین چشم انداز ممکن راگرداگرد آن پدید می¬آوردند و برای استفاده بهتر از مناظر، به طور معمول سطح طبقه همکف را کمی بالاتر از سطح زمین در نظر می¬گرفتند تا ساکنان بنا از دید بهتری نسبت به مناظر برخوردار شوند .افزون بر این در بسیاری از موارد، عمارت کوشک را دو طبقه می-ساختند تا از طبقه فوقانی، شاهد چشم انداز گسترده باشند.

-تزئین بنا
پنجره تنها به عنوان عنصری ساده برای تأمین برخی نیازهای نخستین مورد توجه قرار نداشت بلکه مانند بسیاری از عناصر معماری، نقش مهم در تزئین و زیباسازی بنا ایفا می¬کرد به نحوی که در بسیاری از انواع فضاهای معماری، به صورت مهم¬ترین عامل در طراحی و تزئین نماهای درونی و بیرونی به کار می¬رفت؛ به همین سبب، شکل، اندازه، موقعیت و سازماندهی آن در نما با دقت مورد توجه قرار داشت .البته شکل اندازه موقعیت وسایر خصوصیات کالبدی پنجره¬ها در نما به عوامل و پدیده¬های گوناگونی از جمله ویژگی-های محیط طبیعی مانند اقلیم، منظر، جنس مصالح و نوع سازه بستگی داشت.

-کارکردهای دیگر
برخی از پنجره¬ها افزون بر کارکردهای یاد شده گاه کارکردهای دیگری نیز داشتند که از جمله می¬توان به کارکرد دفاعی معدودی از پنجره¬ها یا روزن¬ها اشاره کرد .
به عنوان نمونه می¬توان پنجره¬های بیرونی طبقه بالای ورودی برخی از کاروان ¬سراهای برون شهری را نام برد که از آن¬ها برای نظارت بر فضای ورودی و در صورت لزوم برای دفاع نیز استفاده می¬کردند .

-انواع بازشو
پنجره
معمول¬ترین نوع پنجره، نوع دولته (دو لنگه) آن است .البته پنجره¬های کوچک را به صورت یک لنگه نیز می-ساختند. هر لنگه پنجره که غالباً روی پاشنه¬ای چوبی می ¬چرخید به قطعه¬هایی تقسیم می¬شد که در بعضی موارد قسمتی از سطح پایینی آن با صفحه¬هایی چوبی پوشیده می¬شد وتنها سطوح بالاتر شفاف بود .لنگه-های پنجره غالباً به سمت درون فضای ساخته شده باز می¬شد، مگر در موارد نادر که به سمت بیرون گشوده می¬شد.

در – پنجره
در – پنجره¬ها انواعی از پنجره¬ها بودند که یا به صورت همزمان کارکرد پنجره و در ورودی داشتند یا حتی اگر بعنوان ورودی مورد استفاده قرار نمی¬گرفتند، از لحاظ اندازه و سایر خصوصیات کالبدی، همانند انواعی از در – پنجره بودند که کارکرد ورودی نیز داشتند .در – پنجره از لحاظ ویژگی¬های کالبدی تنها تفاوت بارزی که نسبت به درها داشتند، وجود سطحی شفاف در تمام یا قسمتی از سطح در – پنجره بود که نور از