آغاز می شود همه نتایج به دست آمده از دوره های قبل به طور کامل به سیستم عملیات الکترونیکی انتقال یافته باشدبه طوری که بانک ها و مشتریان آن ها بتوانند بدون نیاز به حضور فیزیکی تمامی نیازهای خود را بر طرف نمایند. این دوره دارای 4 ویژگی است:
1- تلاش برای استاندار سازی نرم افزارها و سخت افزارهای رایانه ای موجود برای رسیدن به یک سیستم یکپارچه
2- تلاش برای تاسیس سیستم های یکپارچه و صرف نظر از سیستم های جزیره ای
3- به وجود آوردن سیستم های جدیدی که اساس آنها مشتری است نه حساب مشتری
4- حذف نیروی انسانی هماهنگ کننده سیستم ها به طوریکه مشتری بدون نیاز به مراجعه به بانک و تلفن و یا مراجعه به دستگاهای خود پرداز، صرفاً با استفاده از رایانه شخصی منزل یا محل کار خود خدمات متعارف بانکی را از طریق سیستم الکترونیکی بانک دریافت نماید. در این دوره صرفه جوبی هزینه نیروی انسانی کامل شده و پول کاملاً حالت الکترونیکی پیدا می کنداین دوره به دوره تکامل بانکداری الکترونیک معروف است (ریاحی، 40:1382).

2- 1-2) مفاهیم و تعاریف
2-1-2-1) بانکداری اینترنتی
بانکداری الکترونیک عبارت است از ارائه خدمات بانکی از طریق یک شبکه رایا‌نه‌ای قابل دسترسی (اینترنت یا اینترانت) که از امنیت بالایی برخوردار باشد. در بانکداری سنتی میزان انباشت پول در یک دوره زمانی اهمیت دارد در حالی که در بانکداری الکترونیکی، گردش پول تعیین کننده است. یکی از اهداف بانکداری الکترونیک زمینه سازی جهت عدم مراجعه مشتریان به شعبه بانک است (روشن، 1385).
بانکداری الکترونیکی نوع خاصی از بانکداری است که جهت ارائه سرویس به مشتریان خود از یک محیط الکترونیکی مانند اینترنت استفاده می کند. در این نوع بانک تمامی عملیات بانکی اعم از دریافت یا واریزکردن پول، تایید امضا، ملاحظه موجودی و دیگر عملیات بانکی به صورت الکترونیکی انجام می شود. بانکداری اینترنتی نوع خاصی از بانکداری الکترونیکی است که از اینترنت به عنوان کانال توزیع استفاده می کند . دو مدل رایج بانک الکترونیکی عبارتند از: بانک های الکترونیک و شعبات الکترونیک( ).
یک بانک الکترونیکی در واقع موسسه ای است که فقط روی اینترنت یا سایر شبکه های توزیع موجود است و دارای هیچ گونه شعبه فیزیکی نیست. این چهارچوب کاری باعث می شود که بانکی داشته باشیم که نیازی به امور کاغذی ندارد ، محدود به مناطق جغرافیایی خاص نیست و هیچ گاه در آن به روی مشتریان بسته نمی شود و می تواند به صورت 24 ساعته به مشتریان سرویس دهد. شعبه الکترونیک به این صورت است که بانک های معمولی و مرسوم، خدمات بانک داری الکترونیک نیز به کاربران خود ارائه می دهند. علت وجود این مدل این است که تمامی کاربران اینترنت و مشتریان بانک ها از خدمات بانک های الکترونیک استفاده نمی کنند (چاروسه، 1391).
در بانکداری الکترونیک تعاریف گوناگونی ارائه شده که از جمله می توان به تعاریف زیر اشاره کرد:
فراهم آوردن امکان دسترسی مشتریان به خدمات بانکی با استفاده از واسطه های ایمن و بدون حضور فیزیکی، استفاده از اینترنت برای سازماندهی، آزمایش و یا انجام تغییرات در حساب های بانکی خود، سرمایه گذاری بانک ها برای ارائه مستقیم خدمات و عملیات بانکی جدید و سنتی به مشتریان از طریق کانال های ارتباطی بانکداری الکترونیک شامل سیستم هایی است که مشتریان موسسات مالی را قادر می سازد تا در 3 سطح ؛ اطلاع رسانی،ارتباط و تراکنش ، از خدمات و سرویس های بانکی استفاده کنند.
اطلاع رسانی: این سطح ، ابتدائی ترین سطح بانکداری الکترونیک است. بانک،اطلاعات مربوط به خدمات و عملیات بانکی خود را از طریق شبکه های عمومی یا خصوصی معرفی می کنند.
ارتباطات: این سطح از بانکداری الکترونیک ، امکان انجام مبادلات بین سیستم بانکی و مشتری را فراهم می آورد. ریسک این سطح در بانکداری الکترونیک بیشتر از شیوه سنتی است، بنابراین، برای آگاه ساختن مدیریت بانک از هر گونه تلاش غیر مجاز برای دسترسی به شبکه های داخلی بانک و سیستم های رایانه ای و جلوگیری از آن، به کنترل های مناسب نیاز است.
تراکنش: این سیستم متناسب با نوع اطلاعات و ارتباطات خود، از بالاترین سطح ریسک برخوردار است و باید سیستم امنیتی قوی بر آن حاکم باشد. در این سطح مشتری در یک ارتباط متقابل قادر است تا عملیاتی چون پرداخت صورت حساب، صدور چک، انتقال وجه، و افتتاح سپرده را انجام دهد.
نظر به اهمیت استقرار دولت الکترونیک در کشور به عنوان بستر تحقق بسیاری از اهداف در حوزه ی فناوری اطلاعات از جمله بانکداری الکترونیک، ناگزیر از تعریف دولت الکترونیک و بیان رویکردهای متفاوت به آن هستیم. دولت الکترونیک یک دولت دیجیتالی و بدون کاغذ است و ممکن است دربرگیرنده‌ی وب، پست الکترونیک، فاکس، تلفن و سایر ابزارهای فراه مسازی اطلاعات و تحویل خدمات باشد(فیضی،1384)
طبق مطالعه ی هیکس، چهار رویکرد انکار (غفلت)، جداسازی (خودکارسازی)، رویکرد پرستش (شیفتگی) و یکپارچه سازی (ادغام) نسبت به اصلاحات در بخش دولتی وجود دارد (تامبوریس،2003). در رویکرد پرستش، مدیران دولتی تا حدودی در زمینه ی مهارت های دیجیتالی باسواد شده اند (همان)، اما در رویکرد یکپارچه سازی، مدیران دولتی دارای سواد کامپیوتری می شوند و سواد اطلاعاتی و درک درستی از نقش دگرگون ساز شبکه ها به دست آورده اند (دانیلا و همکاران، 2004). که البته ترتیب انتقال از این چهار رویکرد بین سازمان های گوناگون دولتی هرکشور و حتی ادار ه های گوناگون هر سازمان، الزاماً یک روند منظم چهار مرحله ای نیست. هم چنین سازمان ملل برای ارزیابی پیشرفت کشورها در برپایی دولت الکترونیک پنج مرحله ی نوظهور، تکامل یافته، تعاملی، تراکنش و یکپارچه را تبیین کرده است (هگزا،2004) . که بنابر آمار ارائه شده در سال 2008 ، ایران ده پله سقوط نسبت به سال 2005 را تجربه کرده و از رتبه ی 98 به 108 رسیده است که در جدول شماره ی یک ارائه شده است.
سال سرمایه های انسانی بسستر های تکنولوژی اطلاعات حضور اینترنتی امتیاز کل رتبه
2005 74/0 1079/0 2962/0 3813/0 98
2008 7923/0 1747/0 2575/0 4067/0 108
جدول شماره (2-1) : رتبه ی ایران در بسترهای استقرار دولت الکترونیکی
اگر چه امتیاز ایران نسبت به سال 2005 رشد ناچیزی در زمینه ی آمادگی برای پذیرش و استقرار دولت الکترونیکی داشته و از 3813/0 به امتیاز فعلی 4067/0 رسیده، لیکن طی چند سال اخیر از شتاب ایران در زمینه ی تحقّق دولت الکترونیک کاسته شده است.
بانکداری الکترونیکی، نوعی خدمت بانکی است که اولین بار در سال 1995 در آمریکا مورد استفاده قرار گرفت و پس از آن به سرعت در میان سایر کشورها گسترش یافت ( آماده، 1388). مورد بانکداری الکترونیک تعاریف گوناگونی ارائه شده است که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد :
 فراهم آوردن امکان دسترسی مشتریان به خدمات بانکی با استفاده از واسطه های ایمن و بدون حضور فیزیکی.
 استفاده ی مشتریان از اینترنت برای سازماندهی، آزمایش و یا انجام تغییرات در حساب های بانکی خود و یا سرمایه گذاری در بانک ها برای ارائه ی عملیات و سرویس های بانکی.
 ارائه ی مستقیم خدمات و عملیات بانکی جدید و سنتی به مشتریان از طریق کانال های ارتباطی متقابل الکترونیک.
بانکداری الکترونیکی، کلیه ی خدمات بانکی را به صورت الکترونیکی و از طریق واسطه های ایمن، ارائه می‌دهد و نیاز به حضور فیزیکی مشتری در بانک را مرتفع و خدماتی چون اطلاعات حساب و استعلام آن، حواله یا انتقال وجوه بین حسا ب ها، سپرده گذاری، تبدیل ارز و پرداخت صورت حساب و آب، برق و … را به صورت فهرست بندی و زما نبندی شده در اختیار مشتری قرار می دهد. بانکداری الکترونیکی مزایای بسیاری چون افزایش مشتری و پایین آمدن هزینه ی معاملات بانکی را به دنبال دارد و در ضمن بانک ها می توانند از این طریق، خدمات را با کارایی بیشتر ارائه دهند و به حفظ و افزایش سهم بازار خود بپردازند. مزایای بانکداری الکترونیک را می توان هم از دید مشتریان و هم از دید مؤسسات مالی، مورد ارزیابی قرار داد(نوریس و هلدن( )، 2001)
بانکداری الکترونیکی موجی است که برای مشتریان، آسایش و صرفه جویی و برای مسؤلین، چالش های جدید از جمله امنیت، عدم دسترسی در صورت نقص شبکه های الکترونیکی، هزینه ی نگهداری، به روز رسانی بانک های اطلاعاتی و هم چنین طراحی و اجرای سیاست های نوین اقتصادی را به همراه دارد (ترو پیکارنیین و همکاران، 2004) تمرکز بر کانال های توزیع جدید، ارائه ی خدمات اصلاح شده به مشتریان و استفاده از راهبردهای تجارت الکترونیک را از دیگر مزایای بانکداری الکترونیک می توان نام برد. هم چنین مزایای بانکداری الکترونیکی را از دیدگاه های کوتاه مدت، میانمدت و بلندمدت نیز می توان مورد بررسی قرار داد. در کوتاه مدت (کمتر از یک سال)، رقابت یکسان، نگهداری و جذب مشتری و در میان مدت (کمتر از هجده ماه)، یکپارچه سازی کانال های مختلف، مدیریت اطلاعات، گستردگی طیف مشتریان، هدایت مشتریان به سوی کانال های مناسب با ویژگی های مطلوب و کاهش هزینه ها را می توان برشمرد. در بلندمدت نیز می توان ارائه ی خدمات به مشتریان بازار هدف و ایجاد درآمد را از بانکداری الکترونیک انتظار داشت ( نوریس و هلدن ، 2001) آن چه مهم است ویژگی فعّال و آینده نگر خصوصیات بانکداری الکترونیکی در مقایسه با بانکداری سنتی است.
2-1-2-2) محیط الکترونیکی و ابعاد و سازه های آن
برقراری ارتباط با مشتریان اهمیت برنامه‌ریزی برای بازاریابی در چند سال اخیر رشد فزاینده‌ای داشته است. در بازاریابی ابتدا باید هویت هر مشتری را مشخص کنید و خصوصیات هر یک از آن‌ها را به طور مجزا مورد بررسی قرار دهید. هرچه میزان ارتباط برقرارشده میان شما و مشتری‌تان نزدیک‌تر و صمیمی‌تر باشد، به همان نسبت می‌توانید آن‌ها را به سازمان خود وابسته کنید. برقراری این ارتباط صمیمی نیازمند کسب اطلاعات دقیق از مشتریان‌تان است. بازاریابی اینترنتی– بازاریابی الکترونیک-امکانات و تسهیلات جدیدی را برای رسیدن به این هدف فراهم آورده است. بازاریابی الکترونیک فرآیندی بیشتر از بازاریابی سنتی از طریق فناوری اینترنت است. این روش ارتباط دوجانبه میان شما و مشتریان‌تان برقرار می‌کند.
افزایش دسترسی عموم مردم به اینترنت باعث شده است تا امکان تجارت از طریق تار جهان گستر از جایگاه ویژه ای برخوردار شود. ویژگی های تجارت الکترونیک از قبیل جهانی ساختن تجارت، برداشتن محدودیت های زمانی و مکانی، کاهش قیمت منابع جهت خرید، افزایش درصد فروش، عدم وجود محدودیت زمانی در معاملات، دسترسی آسان به اطلاعات مورد نیاز، کاهش چشمگیر هزینه های معاملاتی، کاهش هزینه های زمانی معاملات و بسیاری دیگر از مزایای تجارت الکترونیک باعث رشد چشمگیر آن شده است.
2-1-2-3) چگونگی پیدایش بانکداری الکترونیک در جهان
زمان شروع پرداخت الکترونیکی در دنیا به سال ۱۹۱۸ میلادی برمی‌گردد، یعنی هنگامی که بانک های فدرال رزرو امریکا به انتقال وجوه از طریق تلگراف می‌پرداختند. اینترنت در سال ۱۹۷۰ توسط متخصصین دانشگاهی، به منظور اشتراک دریافت ها، توسعه یافت و تا سال ۱۹۹۳ محبوبیت اینترنت برای عموم و خصوصاُ تجاری که امید به گسترش مشتریانشان داشتند، افزایش پیدا کرد.
عواملی که بانکداران را به سمت اینترنت متوجه ساخت عبارت بود از: مواجه شدن با مبالغ هنگفت، مشتریان زیانده و رقابت بین غیر بانکی ها. در سال ۱۹۹۴، بانکها شروع به کاوش در اینترنت کردند تابه عنوان یک سیستم تحویلداری پیشنهادی برای محصولات و خدماتشان، از بانکداری اینترنتی استفاده کنند. این نوع بانک برای هر تراکنشی قیمت کمتری را از بانک های شعبه دار پیشنهاد کرد.
همچنین به دسترسی بازارهای جهانی و آسایش بیشتر مشتریان توجه بیشتری نشان داد. تا ژانویه ۱۹۹۵، فقط ۲۴ بانک بر روی شبکه اینترنت وجود داشت. لیکن، به فاصله یک سال،‌۸۰۰ بانک به این تعداد افزوده شد، به طوری که کارشناسان بانکهای صنعتی تخمین زدند که بانک های شمال آمریکا تا سال ۲۰۰۰، حدود ۱۵۰۰ شبکه اینترنت تاسیس خواهند