است.خارخاسک دارای طبیعت مرکب القوی است،در درجه اول آن را گرم و خشک هم‏ گفته‏اند.
در طب سنتی خواص گوناگونی برای خارخسک ذکر شده است که از جمله مهمترین آنها عبارتند از مدر، تسکین دهنده درد مثانه، افزاینده منی، ایجاد نعوظ، شکننده سنگ کلیه و مثانه، نضج دهنده مواد، ملین و رفع کننده قولنج حاد است(21). آشامیدن عصاره برگ، ریشه و میوه تازه آن جهت زخم مجاری ادراری، تقویت قوه باه، شکستن سنگ‏ها، سختی دفع ادرار و قولنج مفید است.
مضمضه عصاره آن با عسل جهت زخم و عفونت دهان، درد لثه و تورم عضله حلق نافع است.
ضماد عصاره جوشانده آن جهت جلوگیری و درمان ورم حاد به کار می‏رود.پرورده نخود در آب تازه خارخسک در تقویت قوه باه موثر است. این گیاه مضر سر و مصلح آن بادام و روغن کنجد است(19).
دانه این گیاه خواصی مانند عصاره گیاه دارد.مالیدن، حقنه کردن و آشامیدن روغن گیاه که از طبخ آب گیاه با روغن کنجد به دست می‏آید،در تقویت قوه باه و درد مفاصل، نیکو کردن رنگ صورت، درد کمر و کلیه، مشکل دفع ادرار مؤثر بوده و مالیدن و چکاندن آن بر روی نواحی عانه، کمر و آلت تناسلی مردانه جهت سنگ کلیه و مثانه به کار می رفته است.دانه خارخسک که خسک دانه می‏نامیدند اگر با شیر تازه سه مرتبه طبخ شود و هر مرتبه خشک شود در تقویت قوه باه بی‏نظیر است(14،19و21).
1-17 خواص خارخسک در تحقیقات جدید
مدت¬هاست که این گیاه به عنوان یک ترکیب نیرو بخش(28) و درمانی برای ناتوانی جنسی و محرکی برای افزایش میل و عملکرد جنسی مورد استفاده قرار می¬گیرد(39). بخش¬هایی از گیاه در طب سنتی در درمان بیماری¬های متنوع از جمله عفونت کلیه، سرطان (35)، بیماری¬های چشمی، خارش پوست، ادم، التهاب(91)،نفخ شکم، یبوست، عفونت ادراری، سنگ مجاری ادراری، بیماری قلبی، افسردگی، تب، دیابت، ناراحتی کبدی(47)، خستگی همراه با سردرد (122) درد دندان و پوسیدگی دندان به کار می¬رود. همچنین برای بهبود گردش خون جهت رفع گرفتگی عروق به کار می¬رود(91).این گیاه در طب سنتی عراق به عنوان داروی ضد درد، ضد فشارخون بالا، مدر و ضد عفونت ادراری نیز استفاده می¬شود(29).در دارونامه شرن-نانگ (قدیمی¬ترین داروشناسی در چین) به عنوان دارویی بسیار با ارزش برای درمان پری قفسه¬ سینه، ورم پستان، همچنین برای پاک کردن چشم جهت درمان ورم ملتحمه¬ حاد، سردرد و سرگیجه شناخته می¬شود. هم چنین دانسته شده که این گیاه دارای خاصیت آنتی استیل کولینی و همولیتیکی و ضد میکروبی می‏باشد(119).به طور کلی خلاصه ای از اثرات شناخته شده خارخسک که در مطالعات آزمایشگاهی، حیوانی و انسانی اثبات شده است عبارتند از:
1. افزایش میل جنسی (28)
2. افزایش هورمون تحریک کننده فولیکول(FSH) (2)
3. اثرات ضد باکتری (65)، ضد قارچ (65) و ضد کرم (73)
4. مدر (29)
5. خرد کننده سنگ مثانه(21)
6. اثرات ضد انقباضی در روده (7)
7. اثرات محافظت از قلب (47)
8. کاهش گلیسیرید و کلسترول تام (19)
9. آنتی اکسیدان(37)
10. کاهنده قند خون(47)
11. ضد التهاب (91)
12. حفاظت در برابر سمیت کلیوی ناشی از مصرف جیوه(56)
1-1-17 نقش گیاه خارخسک در ناباروری و افزایش میل جنسی
با وجود اطلاعات مثبتی که از مطالعات حیوانی به دست آمده است، در سال 2005 آزمایشات بالینی کنترل شده بر روی تعداد کمی از افراد بین 20 تا 36 سال افزایش قابل توجهی در سطوح تستسترون، آندروستندیون و هورمون لوتئیزه کننده در گروه درمانی نشان نداد.تعداد این افراد 21 نفر بود که به 3 گروه 7 نفره تقسیم می‏شدند.یک گروه، گروه کنترل و دو گروه دیگر به ترتیب 10 میلی‏گرم بر کیلوگرم و 20 میلی‏گرم بر کیلوگرم در روز به مدت 4 هفته خارخسک مصرف می کردند.با این حال مطالعات بیشتر و بر روی تعداد بیشتری از افراد و در دوز بیشتر نیاز است.در مقاله‏ای که در فصلنامه بین المللی آیورودا به چاپ رسیده است این گیاه بعد از پاکسازی روده بیماران، به میزان 6 گرم دو بار در روز مصرف شد و در درمان کمبود تعداد اسپرم (الیگواسپرمی) نسبت به دارونما اثرات بهتری از خود نشان داد (2،10و39).
2-1-17 نقش گیاه خارخسک در نیروزایی
در یک مطالعه کنترل شده، تصادفی و کوچک، تجویز روزانه 21/3میلی‏گرم بر کیلوگرم خارخسک به مدت 8 هفته، اثری بر روی ساختار بدنی و انجام فعالیت‏های ورزشی در مردانی که فعالیت‏های استقامتی انجام می‏دادند، نشان نداد.این مطالعه از آنجایی که دوز مصرفی پایینی داشت، مورد انتقاد قرار گرفت.مطالعه کنترل شده تصادفی دیگری جهت مقایسه خارخسک (به میزان تجویز روزانه 450 میلی‏گرم در روز) با دارونما در 22ورزشکار راگبی استرالیایی در طی دوران پیش فصل به مدت 5 هفته انجام شد و هیچ مزیتی نسبت به دارونما از نظر توده بدون چربی، قدرت عضلانی و نسبت تستسترون به اپی‏تستسترون ادراری از خارخسک دیده نشد.این مطالعه هم به دلیل کم تر بودن دوز تحت درمان نسبت به دوز تجویزی رایج و دوز موجود در محصولات کارخانه ها مورد انتقاد قرار گرفت.بنابراین مطالعات بالینی بیشتری در این زمینه مورد نیاز است(2و10).
3-1-17 نقش گیاه خارخسک در درمان سنگ‏های کلیوی
در یک مطالعه بالینی که از ترکیب دو گیاه خارخسک و گیاه زینتیBergenia ligulataدر درمان 14 بیمار با سنگ کلیه و 16 بیمار با سنگ مثانه انجام شد، 29% بیماران با سنگ کلیه و75%بیماران با سنگ مثانه، سنگ خود را به طور کامل دفع کردند و در سایر بیماران، تخریب قابل توجه یا نسبی سنگ از نظر شکل و اندازه وجود داشت.البته میزان نقش خارخسک در این مطالعه ناشناخته است(39).
1-18ترکیبات موثره استخراج شده از گیاه خارخسک
بخش‏های مختلف این گیاه دارای محتویات مختلف با نسبت‏های متفاوت است.در کل محتویات استروئیدی ساپونینی به عنوان مهم‏ترین ترکیبات در نظر گرفته می‏شوند که شامل موادی مانند پروتودیوسین (protodioscin)، دایوسجنین (Deuosejnin)، اپیسمیلاجنین(Apis Mlajnin)، تیگوجنین(Tiogajenin)، نئوتیگوجنین(NiueTiogajenin)، جیتوجنین (JitoJenin)و نئوجیتوجنین (Niue JITO jenin)است (34).
از این میان پروتودیوسین به عنوان ماده اصلی عامل اثرات تحریک و عملکرد جنسی است.
دو آلکالوئید عمده شناخته شده هارمان و نورهارمان هستند(14).ویتامینC، پتاسیم، کلسیم وبتا سیتوسترول نیز در گیاه وجود دارد (39).
1-19 ترکیبات ضد میکروب شناسایی شده در گیاه خارخسک
فعالیت ضدمیکروبی گیاه در مقابل باکتری¬های گرم مثبت و گرم منفی نشان دهنده¬ حضور طیف وسیعی از ترکیبات آنتی¬بیوتیکی در گیاه ¬می¬باشد. به علاوه بخش¬های مختلف گیاه (میوه، برگ و ریشه) محتوی متابولیت¬های دارویی فعال ¬مانند ساپونین¬ها، گلیکوزیدهای فلاوونوئیدی (88)، اسپیروستانول (57)، فیتواسترول و برخی از آمیدها (104)،هارمان ، نورهامان ، تتراهیدروهامان و هم چنین حاوی مخلوطی از آلکالوئیدهای کربونیل، هارمین ، هارمالین ، هارمول ،هارمالول ، رووین و دی¬هیدرورووین هستند(29).
1-1-19ساپونین¬ها
مشخص شده که ساپونین¬ها دارای خاصیت ضد قارچی و ضد باکتریایی هستند(65). هم چنین اثرات سمی ساپونین¬ها برای حشرات (فعالیت حشره کشی)، کرم¬های انگلی (فعالیت ضد انگلی)، نرم تنان، ماهی و فعالیت ضد ویروسی آنان به خوبی مشخص شده است. ¬فعالیت¬ ضد باکتریایی ساپونین¬ها به نظر می¬رسد که شامل ویژگی¬های تخریب غشایی نسبت به تغییر ساده¬ کشش سطحی محیط خارج سلولی باشد و بنابراین به وسیله¬ تراکم جمعیت سلولی متأثر می¬شود(73). مکانیسم عمل ساپونین¬ها ممکن است به آسیب غشایی و نشت مواد سلولی مربوط باشد که نهایتاً منجر به مرگ سلولی می¬شود(89). این فعالیت در شماری از ساپونین¬ها نشان داده شده است و اثرات مخرب در برابر تنوعی از قارچ¬ها، کاندیدا آلبیکنس، ساکارومایسس سرویزیه، تریکودرما ویریده، جنسآکرومونیوم و کریپتوکوکوس نئوفورمانس مشخص شده است(123).
2-1-19فلاوونوئیدها
فلاونوئیدها متابولیت‏های ثانویه¬گیاهی هستند که فعالیت¬های بیولوژیکی و فیزیولوژیکی متنوعی را دارا هستند. آن¬ها گروهی از ترکیبات پلی¬فنولی هستند که دارای وزن مولکولی پایین هستند. این ترکیبات در سلول¬های فتوسنتزکننده¬گیاهان حاضر هستند و معمولاً در میوه¬جات، سبزیجات، آجیل، دانه¬ها، ریشه، چای، شراب، بره موم و عسل یافت می¬شوند (64). فلاوونوئیدها ساختارهای فنولی هستند که دارای یک گروه کربونیل می¬باشند و توسط گیاه در پاسخ به عفونت¬های میکروبی ساخته می¬شوند، مشخص شده که این ترکیبات در شرایط آزمایشگاه فعالیت ضد میکروبی مؤثری در برابر محدوده وسیعی از میکروارگانیسم¬ها دارا هستند. فعالیت ضد میکروبی این ترکیبات، احتمالاً به دلیل توانایی آن¬ها برای کمپلکس شدن با پروتئین‏های محلول و پروتئین¬های خارج سلولی و کمپلکس شدن با دیواره¬ی سلولی باکتریایی باشد(52). فلاوونوئیدهای لیپوفیل‏تر ممکن است غشای میکروبی را تخریب کنند(114).
3-1-19 آلکالوئیدها
آلکالوئیدهای جدا شده از گیاهان معمولاً دارای خاصیت ضد میکروبی هستند (92). آلکالوئیدها ممکن است علیه عفونت HIV(105) و هم چنین عفونت¬های روده¬ای مرتبط با ایدز مؤثر باشند. بربرین و هارمون ¬ نماینده¬ آلکالوئیدها هستند. مکانیسم عمل آلکالوئیدهای چهارتایی مسطح بسیار آروماتیک مثل بربرین و هارمین به توانایی آن¬ها برای اتصال با DNA منسوب است(29).
1-20 عوارض جانبی گیاه خارخسک
در فرد سالم و در دوران غیربارداری و شیردهی مصرف این گیاه در کوتاه مدت ضرری ندارد(10). در دوز رایج ممکن است در افراد حساس اختلالات دستگاه گوارش به محتویات ساپونینی دیده شود(39). اختلال خواب و پریود نامنظم هم ممکن است ایجاد شود(10).
1-21 تداخلات دارویی و غذایی
مطالعات کنترل شده در دسترس نیست و در حال حاضر تداخلاتی شناخته نشده است(39).بر اساس عملکرد دارویی که دارد، به طور نظری و بالقوه ممکن است افرادی را که داروهای استروئیدی، استروژن‏ها، داروهای خوراکی ضدبارداری مصرف می‏‎کنند یا هورمون درمانی انجام می دهند را تحت تأثیر قرار دهد و اثرات داروهای مسدود کننده گیرنده بتا، مسدودکننده‏های کانال کلسیمی و دیگوکسین را افزایش دهد(1و10). اگر داروهای دیابتی مصرف میکنید با مصرف خارخسک ممکن است قند خون بسیار کاهش یابد(1).
1-22 مصرف در بارداری و شیردهی
محصولات خارخسک بدون توصیه و نظارت پزشک در دوران بارداری و شیردهی متخصص مجاز نیست. مطالعات حیوانی اثراتی از این گیاه را بر روی رشد جنین نشان داده است(1).
1-23 منع و احتیاطات مصرف
دوران بارداری و شیردهی (10)افرادی که تومورهای حساس به آندروژن دارند، بایست از مصرف گیاه خودداری کنند(22). حداقل دو هفته قبل از جراحی برای پیشگیری از مشکلات کنترل قند خون از مصرف آن خودداری کنید(34). اگر مشکلات پروستات دارید قبل از مصرف با پزشک خود مشورت کنید.بعضی نگرانی‏ها در مورد ارتباط بین مشکلات پروستات و این گیاه وجود دارد(1).اگرچه بعید است که با دوز رایج، این گیاه در انسان یرقان کلستاتیک ایجاد کند، اما با توجه به مشاهده این مورد در حیوانات و توصیه به حداقل مصرف گیاهان ساپونین دار در افراد مستعد کلستاتیک، این گیاه در این افراد با احتیاط مصرف شود(84).
مصرف گیاهان غنی از ساپونین ممکن است در افراد با بیماری سلیاک، نارسایی جذب چربی، نقص ویتامین A، D، K و Eدر دستگاه گوارش فوقانی اختلال ایجاد کرده و به صورت موضعی بر روی زخم های باز مناسب نباشد(84).
1-24 اشکال دارویی رسمی موجود در ایران
بعضی اشکال دارویی که خارخسک یکی از اجزای آن است عبارتند از آفرودیت، دیورتیک، پروستاتان، سنکول.

فصل دوم
بررسی منابع

2-1 پیشینه پژوهش و هدف از مطالعه
با توجه به شناسایی ترکیبات با اثرات ضدمیکروبی در گیاه خارخسک، همانطوری که قبلا اشاره شد، نتایج بررسی در مقالات نشان می‏دهد که این گیاه دارای اثرات ضدمیکروب است.
کلانتر هرمزی و همکاران (1381) خواص ضد میکروبی عصاره متانولی میوه خارخسک در برابرسویه استاندارد اشریشیاکلی در مقایسه با تعدادی آنتی‏بیوتیک با تعیین میزانMIC نشان داد که عصاره میوه استخراج شده در مقابل اشریشیاکلی با غلظت 100