شأن و تربیت اجتماعی :انسان نیازمند حرمت و شأن اجتماعی است از این رو مایل است تا به سفر هایی برود که این نیاز او را تأمین نماید. شرکت در نمایشگاه ها ، گردهمایی های جهانی و کنگره ها از زمره ی این موراد است . فرد با شرکت در این مجالس احساس تشخص ، حرمت ، توجه و اعتبار می کند. ( الوانی1385، 97 )
از دیدگاه روانشناسان اجتماعی ، جهانگردی نقطه ی شروع و اشاعه ی پدیده های انسانی است . زیرا این پدیده جابجایی انسان هاست نه کالاها. از جمله مقوله هایی که در روانشناسی اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد، رابطه ی جهانگردان با گروه های اجتماعی موجود در جامعه میزبان است. همچنین تغییر نگرش جهانگردان و مردم ان جامعه نسبت به عناصر فرهنگی پدیده ی جهانگردی از جمله مباحث مهم روانشناسی اجتماعی به شمار می آید. از بین موضوعات موثر در تغییر نگرش مردم ، توسعه ی جهانگردی و نحوه ی ارتباط جهانگردان است . در مورد نحوه ی ارتباط صحیح با جهانگردان ، چند اصل مورد بررسی قرار گرفته که از این قرارند : ( ماتیسن)
اصل اول : ارائه ی اطلاعات مورد نیاز به جهانگردان به وسیله ی نقشه ها و دفترچه های راهنما با زبان و علائم مناسب
اصل دوم: وجود راهنمایان مجرب و علاقه مند به شغل راهنمایی جهانگرد و اینکه راهنمابتواند خود را جای جهانگرد بگذارد و محیط پیرامون را از دریچه ی چشم او ببیند.
اصل سوم: برقراری رابطه با جهانگرد ، رابطه ، به مفهوم ارسال پیام از فرستنده به گیرنده است. در اینجا فرستنده عناصر سیاحتیست که جهانگرد می بیند و گیرنده خود جهانگرد است.راهنما باید بتواند ارتباط سه بعدی بین خود، جهانگرد و عناصر سیاحتی را به خوبی برقرار کند و توسعه بخشد . راهنما به این منظور باید از پوستر ، علائم ، نشانه ها ، نقشه ، کتاب ، بروشور، عکس و غیره استفاده کند.
اصل چهارم: ایجاد احساس امنیت برای جهانگرد ازطریق به حداقل رساندن انواع خطرات احتمالی مثل غذای بد در رستوران های بین راه، عدم رعایت بهداشت در هتل ها ، نبودن علامت های رانندگی در جاده ها به میزان لازم ، خطر راهزنی ، آدم ربایی و دزدی و …
اصل پنجم: احساس مسئولیت در مقابل جهانگرد و جهانگردی در کشور، جلوگیری از سودجویی ، تنگ نظری و سوء استفاده در برخورد با جهانگرد و خدمات رسانی.
رشد روز افزون و سهم فزاینده توریسم در اقتصاد جهانی هر روز چرخه ای تازه بر ساز و کار بنیادین این صنعت می افزاید تا جایی که صنعت توریسم خود تبدیل به نمونه ای از دهکده جهانی می شود. یکی از جاذبه های بسیار مهم که مورد توجه اغلب مردم دنیاست جاذبه های فرهنگی و تاریخی است که این جاذبه ها معرف فرهنگ خاص همان کشور و دارای ارزش های در خور توجه آن سرزمین و ویژگی های مردم همان مرز و بوم است. بر اساس دیدگاه های برنامه ریزی توسعه پایدار، یادمان ها و ثروت های تاریخی تنها به عنوان میراث قلمداد نمی شوند. بلکه بهره برداری از آنها در فعالیت های اقتصادی و در امر جهان گردی دارای ارزش های کم نظیری است. (شربتی 1389، 8)
چشم انداز های تاریخی و جاذبه های فرهنگی نقش مهمی در میزان جذب توریست فرهنگی به کشور دارد. (ساعی 1389، 6 )
ایران از نظر جاذبه های فرهنگی بسیار غنی است و از لحاظ پتانسیل های فرهنگی در بین 10 کشور اول دنیا قرار دارد است ( سازمان جهانی توریسم ، 2000) . تنوع شاخه های توریسم فرهنگی در کشورمان علاوه بر اینکه بستر مناسبی برای توسعه و رونق هر چه بیشتر صنعت توریسم می باشد باعث به وجود آمدن رخداد های مختلف فرهنگی نیز می گردد.(ساعی 1389، 6 )
لوئیس ترنر گردشگری بین المللی را به عنوان امید بخش ترین، پیچیده ترین و جایگزین ترین صنعتی که جهان سوم با آن روبرو است بیان می دارد. ( Lea., 1988 )
نطریه سلسله مراتب نیاز های مازلو یکی از نظریاتی است که بسیار مورد توجه نظریه پردازان جامعه شناسی توریسم قرار گرفته است و اکثر این نظریات و مدل ها ادامه مدل مازلو بعنوان یکی از ساده ترین مدل ها در تبیین انگیزه افراد می باشد. (ساعی 1389، 6 )
الف: نیاز های جسمانی ؛ ب: نیاز های ایمنی؛ ج: نیاز های اجتماعی ؛ د: نیاز به احترام ، ه: نیاز به خود یابییا عزت نفس
2-2-3- هدف از گردشگری:
بر اساس تئوری سلسله مراتب نیاز های مازلو ، یک توریست که برای انجام فعالیت توریستی به کشوری دیگر سفر می کند باید در جامعه میزبان نیازهایش برطرف نماید، توریست به رضایتمندی می رسد، در غیر این صورت سطح رضایت او پایین خواهد بود. ( Hall., 1999 )
گردشگری فقط عبارت است از سفر، وسایل راحتی و مقصد ها نیست، همه این ها ابزار هستند برای چیزی دیگر ، چیزی که به جذابیت ها مربوط است جاذبه ( یا جذابیت ها ) تجربه ای جسمییا روان شناختی است که در چارچوب ذهن کسی که به دنبال تنوع است رخ می دهد و او را از دنیای معمول فراتر می برد، جاذبه ها چند پهلو هستند و انگیزه های سفر نامیده می شوند. (ساعی 1389، 6 )
به عقیده مک کانل ( 1979) گردشگران در پی فرصت های هستند تا از پس پرده نگاهی به زندگی واقعی میزبانان خود بیندازند. بهترین داستان هایی که گردشگران با خود به خانه می آورند، صحبت از چگونگی دعوت شدن به غذا یا اقامت در خانه مردم محلی است او بسیاری از تجارب جهانگردی را جذابیت ساختگی می داند. ( شوتن، فرانس(1379)” جهانگردی و تغییر فرهنگی و مجموعه مقالات فرهنگ جهانگردی و توسعه”، تهران : مرکز مطالعات و تحقیقات سیاحتی وزارت ارشاد، بی تا.)
تئوری شوتن الگوی زیر را بدست می دهد:
تجارب تاریخی و بازمانده های تاریخی از گذشته جذب توریست
جان لی در کتاب “گردشگری و توسعه در جهان سوم” یادآور می شود که، در متون اقتصادی از پنج نوع تسهیلات وخدمات کلی یاد می شود که در سطح جهانی در مناطق توریستییافت می شود و عبارتند از:
2-2-3-1- جذابیت ها:
که می توان آنها را به جذابیت های طبیعی ( شامل شکل اراضی ، گیاهان، جانوران یک سرزمین) و انسان ساخت ( تاریخی یا نوین) تقسیم کرد یا بر اساس تمایزات فرهنگی نظیر زبان ، موسیقی و فولکلور طبقه بندی کرد.
2-2-3-2- حمل و نقل:
رابطه تنگاتنگی میان رشد گردشگری و توسعه حمل و نقل وجود دارد. برای مثال برخی کشور های دیدنی جهان سوم و مناطق ویژه ی درون آنها به لحاظ دسترسی آسان به خطوط هوایی جهانی ، مورد توجه قرار گرفته اند.
2-2-3-3- تسهیلات:
که به بخش تجاری ( هتل ها، مهمان سرا ها، اردوگاه های تفریحی)، بخش خصوصی ( اقامتگاه های خصوصی و ویلاها) و کاروان های مسافری تقسیم می شود ، در جهان سوم نسبت به سایر کشور های توسعه یافته گرایش کمتری به سمت ایجاد تسهیلات خود گردان برای گردشگران وجود دارد و علت آن هم هزینه های نسبتا پایین نیروی کار می باشد.
2-2-3-4- خدمات و تسهیلات دیگر:
که دامنه وسیعی از خدمات نظیر فروشگاه ها ، رستوران ها، بانک ها و مراکز پزشکی را در بر می گیرد و دامنه تدارکات آنها از پاتوق های خود گردان نظیر کلوب مدیترانه تا تکیه کامل بر تسهیلات محلی را شامل می شود. مورد اخیر را در بیشتر کشور های جهان سوم تنها در مناطق شهری می توان یافت.
2-2-3-5- زیر ساخت ها:
این کلمه از لحاظ معنایی واژه وسیعی است که جهت پوشش اقلام حمایتی مورد نیاز برای تهیه خدمات ذکر شده در بالا( جاده،راه آهن، فرودگاه، نیروی برق، کانال فاضلاب و…) به کار می رود. به دلیل هزینه های سرمایه ای بالا معمولا دولت ها عهده دار تهیه این خدمات هستند و اغلب به مردم محلی نیز سرویس می دهند. (ساعی 1389، 6 )
رضایت توریست ها در گرو ارائه خدمات و تسهیلات مناسب به توریست ها می باشد.
محسنیان راد در سال ۱۳۷۲ تحقیق با موضوع “نگرش جهانگردان در سفر به ایران” انجام داده است در این نظر سنجی مهم ترین انگیزه سفر گردشگران به ایران بازدید از بناهای تاریخی بوده است؛ حدود ۸۴ درصد از گردشگران این انگیزه را علامت زده اند، ۶ درصد مطالعه فرهنگ و سنت را انگیزه سفر خود به ایران اعلام نموده اند، همچنین میزان جذاب بودن بازدید ها به ترتیب اهمیت و رتبه آنها عبارتند از : ۱. آثار باستانی هزاره ها و قرن های پیشین ۲. مراکز مذهبی اسلامی ۳. بازار ها و مراکز خرید۴. موزه ها ۵. مراکز مذهبی سایر ادیان ۶. کاخ های شاه ۷. آرامگاه های شاعران ایرانی ۸. مناظر طبیعی. (ساعی 1389، 6 )
2-2-4- انواع توریسم :
توریسم و توریسم فرهنگی : جهانگرد کسی است که به منظور تفریح، بازدید از نقاط دیدنی ، معالجه ، مطالعه، تجارت، ورزش و یا زیارت به کشوری که در آن اقامت می کند سفر کند، مشروط بر اینکه حداقل مدت اقامت او از ۲۴ ساعت کمتر و از ۶ ماه بیشتر نباشد.( IUOTO. , 1969 )
فوق توریسم به دسته های مختلفی تقسیم می شوند: توریسم تفریحی ، توریسم فرهنگی ، توریسم درمانی، توریسم تجاری، توریسم ورزشی ، توریسم علمی، توریسم مذهبی و … توریسم فرهنگی نوعی از توریسم است که تاکید می کند بر روی فرهنگ و محیط فرهنگی شامل چشم اندازهای مقصد، ارزش ها، سبک زندگی ، میراث، آداب و هنرهای سنتی و در یک بیان کلی جاذبه های فرهنگی مقصد. (ساعی 1389، 6 )
2-2-5- پایداری “درون زا”:
فرهنگ به عنوان عامل همبستگی و تفاهم اجتماعی در کشور ما دارای جایگاه مهم و قابل ملاحظه ای است. آگاهی و علم ، روابط اجتماعی و امور اخلاقی سه عامل مهم هستند که در شکل گیری فرهنگ یک جامعه و مآلا نحوه ی برخورد آنها با طبیعت و مصنوعات جدید نقش اساسی ایفا می کند. طرفداران توسعه پایدار معتقد به گسترش توسعه از پایین به بالا هستند . بر اساس این بینش توسعه باید از درون جوامع و بر اساس نیازها و استعداد های همان جامعه شروع شود تا مساله وابستگی به عنوان عامل توسعه نیافتگی غلبه نماید. در توسعه “درونزا” مردم بومی و محیط زیست آنها محور های اصلی مطالعه و برنامه ریزی بشمار می روند. مردم بومی به عنوان محور اصلی توسعه هوشمند با در نطر گرفتن آنچه برای آنها در محیط اساسی و به راحتی و با هزینه های کم قابل حصول است تامین معاش نمایند. آنان در همان حالی که طبیعت را برای رفع نیاز های خود به خدمت می گیرند ، در طول سالیان دراز آموخته اند که محیط زیست را تخریب نکنند. به عبارت دیگر نیازهای انسانی در یک توسعه ی درونزا معقول و متکی به امکاناتی محیطی است. ( زرین کمری، 1386 )
2-2-5-1- مؤلفه های اصلی پایداری :
– تامین نیاز های اولیه انسان
– دسترسی به عدالت اجتماعی
– حفظ و نگهداری اکولوژیکی
– حفظ و حمایت از ارزش های اجتماعی و فرهنگی
2-3- بخش سوم : بومگرایی در معماری
2-3-1- معماری بومی:
مفهوم معماری پایدار – یا همان معماری محیطی پایدار – تلویحا برقراری تعادلی و تعامل میان سه حیطه ی اصلی اجتماعی- فرهنگی ، اقتصادی- سیاسی و کالبدی – محیطی را در برمی گیرد. این معماری بر تبیین رابطه ی متعادل تر و همزیستانه ی اثر معماری با محیط و کنش مندی خودآگاه اثر معماری نسبت به شرایط محیطی پی ریزی شده