همبستگی کشورهای میزبان و میهمان است . بی شک ، توریسم در ارتقای بهداشت و بهبود روحیه جمعی وتقویت ساختارهای حمل و نقل ، نقش برجسته ای را ایفا می کند (سیمین،1386). صنعت توریسم دارای ویژگی های چندی است که عبارتنداز :
1- بسیاری از جاذبه های توریستی در مناطق گردشگری ، فصلی هستند ؛ مانند : زمستان های آلپ و اسکی بازی ، موج سواری در سواحل فلوریدا در تابستان و حمام آفتاب در سواحل دریاها ، بنابراین ، کارکنان و راهنمایان تورهای گردشگری به صورت نیروی انسانی ساده و متبحر فعالیت دارند . در هر حال ، رعایت صرفه اقتصادی در به کارگیری نیروی انسانی نقش اصلی را ایفاء می کند.
2- تولید و ارائه هر نوع کالا و خدمات موردلزوم در توریسم با تعامل عرضه و تقاضا یا ارتباط میان توریست و متصدیان گردشگری تعیین می شود.
3- در صنعت توریسم ، ارتباطات فرهنگی ، پیش از درآمدهای اقتصادی بر توسعه روابط بین الملل تأثیرگذار است و به واقع ، این صنعت در خدمت صلح و همبستگی بین ملل دنیاست و بدین طریق ، تمدن ها به نوعی در تفاهم و تعامل فرهنگی دست می یابند.
4- توریسم ، یک صنعت حساس و آسیب پذیر است و از ناامنی ، بی ثباتی ، تورم و تضادهای اجتماعی ، بیماری ها و رشد تروریسم می نالد و به شدت صدمه می بیند ، با انفجار یک بمب در هتل اتباع خارجی ، بی شک تا مدت ها کارکنان هتل با رکود یا کسادی مواجه خواهند شد و شاید مجبور به تعطیل کردن محل مزبور گردند . گروگان گیری توریست ها در آسیا یا آفریقا و آمریکای لاتین برای مقاصد گوناگون ، صنعت توریسم را با بحران های مالی مواجه می کند .
کودتاها ، اعتصاب ها ، شورش های داخلی ، مخاصمات مسلحانه غیربین المللی در کشورهای درگیر ، نقطه پایان تجارت توریسم است .
5- صنعت توریسم در عمل یک شتاب دهنده اقتصادی محسوب می شود ، با درخواست سفرهای توریستی ، بسیاری از صنایع و بنگاه ها به تهیه کالاها ، خدمات و تسهیلات موردنیاز می پردازند.
6- با افزایش تعداد توریست ها ، سطح زندگی مردم بومی نیز ارتقای می یابد ؛ هر نوع بهبود زیرساخت های گردشگری ، با افزایش درآمد سرانه ملی بومی ها توأم است . ساخت هتل ها ، استخرها ، متل ها ، سینما ، پارک های حیات وحش ، موزه ها ، گردشگرها و چشم اندازها برای هر دو گروه توریست ها و اهالی محل منافع ارزشمندی را به همراه دارد.
7- صنعت توریسم مبتنی بر تنوع و گوناگونی شیوه های زندگی ملل دنیاست ؛ هر بار که سفری آغاز می شود با قصد بازدید از تنوع در سلیقه ها و نوع زیست جوامع توأم است . آثار باستانی ، تنوع زبان ، جشن ها و لباس ها همگی در ایجاد اشتیاق برای مسافرت تأثیر گذارند.
8- در سفر زمان و نوع زندگی گردشگر دچار تغییرات اساسی می گردد ، از جمله در طول سفر غذای محلی و بومی ، بهداشت ، غذا ، سرگرمی ها ، حتی آشنایی با دوستان جدید ، همه و همه در معرض دگرگونی اند.
9- صنعت توریسم یک ساز و کار فصلی است . مطلوبست بازدید از هر محلی ، منوط به تشخیص مناسب فصل ، روز یا شب ، هزینه ها و دانش کافی در مورد محل جدید است به خصوص گردش در جاذبه های طبیعت ، هر کدام در فصل خاصی مطلوب است نه در همه اوقات .
10- صنعت توریسم به شدت متکی به اطلاع رسانی است ؛ بروشور آژانس های مسافرتی و چاپ کتب درباره سفرنامه ها از بهترین مشوق های این صنعت است . با انتشار کتاب احوال جهان ، تألیف مارکوپولو ، در سال های 1100 میلادی علاقه به مسافرت به نقاط دنیا آن چنان رشد نمود که منجر به کشف برخی قاره ها از جمله قاره آمریکا و استرالیا و آفریقا گردید.
11- اشتغال همه جانبه و به کارگیری انواع تخصص ها از اهم مزیت های صنعت توریسم است و قطعاً ، یکی از شاخص های مهم در رفع بیکاری در کشورها ، توجه به زیرساخت های گردشگری است.
12- خدمات و کالاهای توزیع شده در گردشگری از تنوع وسیعی برخوردار است ؛ هتل ها ، غذاها ، مکان های متنوع ، تورگردانان و صنایع دستی در این طیف قرار دارند که به مصرف نهایی می رسند.
13- موسسات دست اندرکار توریسم ، مجموعه ای از واحدهای خرد و کوچک بوده که با پیوستن به هم ، چرخ عظیم گردشگری را به حرکت وا می دارند و به تازگی این آژانس ها نیز به صورت زنجیره ای عمل می کنند.
14- زنان بیشترین فعالان بخش توریسم را تشکیل می دهند ؛ از صنایع غذایی گرفته تا راهنمایان تور و سرویس های حمل و نقل کالا و مسافر ، زنان نقش اصلی و برجسته ای را ایفاء می کنند.
15- نیروی جوان اکثریت فعالان صنعت توریسم را تشکیل می دهند و بر سرعت و جذابیت گردشگری می افزایند.(موثقی،1392)
16- صنعت توریسم به شدت رقابتی است و تبلیغات نقش اصلی را در این حوزه ایفا می کنند . هر نوع افزایش یا کاهش قیمت ها موجب رونق یا رکود این تجارت می گردد (رنجبریان،1388). تحولات گسترده ای که جامعه بین المللی کنونی شاهد آن است ، گرایش به آشنایی ملل با فرهنگ ها و آداب ، رسوم و سنت ها را افزایش داده است به ویژه این که صنعت گردشگری نیز در قالب های جدیدی مطرح می شود نظیر ژئوتوریسم ، توریسم فضایی ، اکوتوریسم و … . توجه به این نکات و ظرافت ها موجب ارتقای کیفیت گردشگری است . توریسم یک فعالیت فرهنگی با تأثیرات ویژه انتقال و تأثیر فرهنگ ها بر همدیگر ، چند رشته ای از جهت تخصص های گوناگون ، چند بخشی ، چند مسأله ای مرتبط با تنوع روابط انسانی و چندشکلی با اهداف گوناگون سفر می باشد (شالچیان،1388). این صنعت – که به تجارت بدون دود مشهور است – قادر است فعالیت های تجاری و صنعتی بسیاری را به چالش وا دارد ؛ از آژانس های مسافرتی ، حمل و نقل ، عملیات تورگردانی ، جاذبه ها گرفته تا وسایل عظیم حمل و نقل هم چون کشتی و هواپیما (فرزین،1387).
1- 7 توریسم در بستر تاریخ
1-7-1 تحولات تاریخی توریسم
مسافرت در طول تاریخ از یک محل به محل دیگر به اندازه امروز ساده و سهل نبود ؛ در ادوار مختلف تاریخ به دلایل گوناگون ملل مجبور به مهاجرت و سفر می شدند و سفر صرفاً وجهه تجاری و بازرگانی نداشت ، شرایط و اوضاع و احوال سیاسی ، اجتماعی ، مذهبی و اقتصادی از دلایل تأثیرگذار بر تنوع مسافرت ها و میزان آنها بود .
تجارت ، زیارت وانجام مراسم مذهبی ، علم اندوزی ، روابط کنسولی و خراج گذاری در کنار ماجراجویی از علل رشد سفر بود.(موثقی،1392)
1-7-2 نقش جاده ی ابریشم در رونق توریسم
یکی از جاده های مشهور دنیا در 2000 سال قبل «جاده ابریشم» بود که قسمتی از سرزمین امپراطوری پارت را تشکیل می داد؛ جاده ابریشم از شهر «چانگ آن» و دروازه یشم در دیوار چین شروع و از دو مسیر تورفان و ختن و کاشغر گذشته و بعد از عبور از فلات ایران و بین النهرین به سوریه و بندر انطاکیه در کنار دریای اژه و مدیترانه، به امپراطوری روم ختم می شد.
این جاده در ایران با عبور از خراسان و مسیر شهرهای توس ، نیشابور ، سبزه وار ، شاهرود ، دامغان ، سمنان ، ری ، قزوین ، سراب ، تبریز ، مرند و خوی وارد ترکیه می شد و مسیر دوم از سمت غرب از همدان و کرمانشاه عبور کرده و از آنجا وارد کشور ترکیه می گردید . جالب این که هر دوی این مسیرها توسط یونسکو تأیید و به ثبت رسیده اند ، به ویژه مسیر سرخس – بازرگان که دو گوشه شمالی کشور بودند ، در جذب گردشگر نقش ارزنده ای داشت . با احیای این جاده باستانی که از چندین کشور می گذرد می توان چندین برابر درآمد تجارت ابریشم را از طریق جذب توریست به دست آورد . تنها ایران بود که راه های دریایی و زمینی ابریشم در بنادر خلیج فارس به یکدیگر می رسید. (موثقی،1392)
1-8 آثار و ابعاد توریسم
1-8-1 آثار فرهنگی توریسم
بدون شک ، در تمام جوامع ، فرهنگ و گردشگری به صورت مکمل بر هم تأثیر می گذارند . هر کشور با توجه به علائق خاص خود فرهنگ ویژه ای را ترویج می دهد . موسیقی ، جشن ، نحوه عبادت پیروان ادیان و شعر ، بیانگر نظام های ارزشی گوناگونی هستند که یادآور وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت در جوامع انسانی است (موثقی،1392).توریسم برخلاف طرح های توسعه عمومی مناطق بومی که موجب تخریب میراث فرهنگی می گردد از آن حفاظت می کند و در رونق ، نگهداری و بهبود اماکن فرهنگی و تاریخی بسیار کارآمد عمل می کند و در نهایت موجب ارتقای اعتماد به نفس به فرهنگ های میزبان می گردد.(رنجبریان،1388)
1-8-2 توریسم و ارزش های زیست محیطی
در مورد این که محیط زیست به چه مکانی اطلاق می شود ، گفته شده است که شامل محیط فیزیکی و طبیعی است که زمینه ساز فعالیت انسان ها باشد . بشر با دو نوع رفتار متمایز و ضدو نقیض به پیشواز محیط زیست می رود ، آبادانی و تخریب . ما به طبیعت از آن رو توجه می کنیم که با شکار ، قدم زدن ، تماشای مناظر طبیعی و ساخت و ساز ، مقداری از نیازهای جسمی و روحی خود را برطرف می کنیم به ویژه از جاذبه های گردشگری آن . فرار از آپارتمان های سیمانی و آهنی – که هیچ سازگاری با روح آزاد و لطیف بشری ندارد – از علل متعارف رونق سفرهای گردشگری است.(موثقی،1392)
بدین ترتیب ، درآمدهای گردشگری در دو سوی متفاوت توزیع و به خارج از محل جاذبه های توریست هدایت می شوند و تخریب در محل و آلودگی ، ارمغان سفرهای گردشگری است . با یک جمع بندی از مضرات توسعه گردشگری نتایج ذیل حاصل می شود : امروز تغییرات جهانی آب و هوا تأثیر منفی بر رشد گردشگری گذاشته است . نیز افزایش میزان گازهای گلخانه ای ، بهم ریختگی وضعیت منابع طبیعی و تغییرات فصول بر کاهش رونق گردشگری اثر گذارند (B.Richard son ،2006).
مثلی معروف است که می گوید : « صنعت توریسم مثل آتش عمل می کند به این ترتیب هم قادر است خانه را به آتش بکشد و هم به تهیه غذای شما کمک کند . » اگر بخواهیم یک جمع بندی از آثار گردشگری در رابطه با محیط زیست داشته باشیم ، می توانیم این تأثیرات را در سه حوزه آلودگی محیط زیست ، تقلیل منابع طبیعی و نتایج فیزیکی مشاهده کرد :
1-8-2-1 آلودگی های زیست محیطی
پخش گازهای متصاعد از خودروها و تجهیزات موتوری ، آلودگی های صوتی ، رهاسازی زباله ها ، فاضلاب ها و پسماندهای خشک ، مواد روغنی و نفت و مواد شیمیایی ، آسیب دیدن ساختمان های قدیمی و چشم اندازهای طبیعی به خصوص حک کردن خاطره سفر و گردشگری بر روی درختان ، غارها و مجسمه ها ، در کنار رهاسازی دستمال توالت و پوشاک بچه و کاغذ دستمال از اهم دستاوردهای برجای مانده از سفرهای توریستی است چرا که طبیعت ، فرصت بازسازی نمی یابد و زباله ها با انباشته شدن بر روی هم آن چنان فجایع بهداشتی را رقم می زنند که مداخله سازمان های بهداشت جهانی و منطقه ای را طلب می کند در مناطقی که از جت اسکی یا سایر وسایل موتوری جدید استفاده می شود الگوهای حیات وحش و حتی گیاهان ، تغییرات وسیعی را شاهد هستند . هواپیماهای گردشگری و هلیکوپترها و اتوبوس ها از هر جایی که بخواهند عبور می کنند و یا فرود می آیند و با سر و صدای زیاد مقدار فراوان گازکربنیک تولید می کنند.
1-8-2-2 تقلیل منابع طبیع