رفتارهاى مختلف که در این فضاها در زمان هاى متفاوت صورت مى پذیرد نقش مهمى در سرزنده نگه داشتن آن ها خواهد داشت. استفاده چند منظوره از این گونه فضاها باید محدوده هاى قلمروهاى خصوصى از دیگر محدوده ها به صورتى واضح و علامت گذارى شده مشخص گردند تا تعاملات اجتماعى در آن ها بدون ایجاد مزاحمت براى ساکنان انجام پذیرد(همان، 1391).
لذا جوهره گونه هاى مسکونى وابسته به نظام زندگى اجتماعى روشهاى متفاوت تعاملات واحدها با یکدیگر، نوع و مرتبه فضاهاى دسترسى به واحدها، مقیاس و تراکم مسکونى مى گردد. در واقع واحد مسکونى که عرصه اى خصوصى است نظامى مشترک یا نظامى اجتماعى آن را در ارتباط و تعامل با واحدهاى دیگر قرار مى دهد. نگاهى دقیقتر به اجزایى که ساختار “مجتمح ها و مجموعه ها” را مى سازند، مى تواند شرایط هر یک را به خوبى روشن سازد(همان، 1391).

2-13-گونه شناسی مجتمع های مسکونی
بر حسب نیازهای پژوهشی و پیشینه شکل گیری الگوهای مسکن در کشورهای مختلف، گونه شناسی خانه از مقیاس مجموعه تا بلوک، شامل فضای داخلی واحد و کل واحد مسکونی با معیارهای مختلفی صورت گرفته است. یکی از گونه شناسی ها بر اساس نحوه قرارگیری واحد مسکونی در زمین و همجواری، معیار گونه شناسی بوده است. معیارهای دیگری چون همنشینی فضای پر و خالی، دسترسی، حجم ها و ابعاد بنا عامل مشترک تعریف گونه میباشد. محقق ایتالیایی “کامبی”، خانه های حیاط دار را بر اساس موقعیت حیاط، به صورت خانهای I شکل، L شکل، U شکل، T شکل، Z شکل، چلیپایی و خطی دسته بندی کرده است (کامبی، 1392 ).
محققان آمریکایی، “تیس”، “شرود” و “پلیزویدس”، خانه های حیاط دار لس آنجلس را بر حسب نحوه اشتغال زمین، به خانه های یک سویه، دو سویه، L شکل، U شکل و حیاط مرکزی دسته بندی کرده اند. محققان آلمانی “پفایفا” و “برانک” در کتاب گونه شناسی خانه های حیاط دار، خانه ها را به گروه های خانه هایی با باغ مرکزی، خانه های L شکل، خانه های پاسیودار و خانه های آتریوم دار تفکیک کرده اند. به صورت کلی گونه شناسی داخل خانه های معمولاً برگرفته از نحوه ی دسترسی و یا گردش فضاهای داخلی انجام می شود (عینی فر، قاضیزاده، 1389 ).

گونه شناسی مجتمع های مسکونی بلند مرتبه متشکل از بلوک های متفاوت، علاوه بر گونه شناسی مبتنی بر نوع دسترسی و روابط فضاهای داخلی، در نحوه ی قرارگیری و همنشینی فضای باز و بسته نیز می باشد. گونه های غالب این مجتمع ها چیدمان محیطی، بلوکهای منفرد، بلوکهای ها ردیفی و ترکیب مختلطی از سایر بلوک است ( Biddulph,2007 ).

تصویر 2-3- چیدمان مجتمع مسکونی به صورت الف) محیطی ب، ) منفرد ) ج، نواری ) د، مختلط (Biddulph, 2007)

چیدمان محیطی، منطبق با اصول خانه های حیاط مرکزی سنتی ایران است. در این گونه، نمای اصلی بلوک ها رو به معبر عمومی دارد و فضای خصوصی در پشت بلوک قرار می گیرد. چیدمان بلوکها به دور هسته مرکزی، باعث شکل گیری فضای باز خصوصی می گردد که می تواند به صورت مشترک برای تمام بلوک ها باشد و یا به قطعات کوچک خصوص تفکیک گردد. در چیدمان منفرد، بلوک های بلند مرتبه مسکونی به صورت مجزا در کنار یکدیگر می ایستند. در این گونه امکان تهویه و نورگیری طبیعی بیشتری به نسبت سایر گونه ها فراهم است و فضای باز با کیفیات متفاوتی حاصل می گردد. گونه ی نواری، ساده ترین راه حل چیدمان بلوکها است. جهت گیری این بلوک ها تابع ملاحظات اقلیمی و یا ضوابط شهرسازی منطقه است (عینی فر، قاضیزاده، 1389).
2-14-انواع مجتمع های مسکونی
2-14-1-مجتمع های مسکونی کوتاه (یک تا دو طبقه )
منظور از مجتمع های مسکونی کوتاه در ایران ساختمان های یک تا دو طبقه است که در هر طبقه یک واحد مستقل وجود دارد .
2-14-2-مجتمع مسکونی متوسط 3( تا 5 طبقه )
مجتمع های مسکونی با ارتفاع متوسط یعنی 5تا 3 طبقه جایگزینهای خوب و ماندگاری برای آپارتمان های بلند محسوب میشوند .(مجتمع های مسکونی با ارتفاع متوسط های مسکونی بلند، جمعیت کمتری دارند، بنابراین احساس امنیت بیشتری رابرای ساکنان خود فراهم میکنند. با توجه به شناخت آسانتر همسایه ها کنترل آسانتر میگردد و از آنجا که ارتفاع ساختمان کمتر است، دید به فضاهای عمومی بهتر بوده و تسلط به فضای بیرون و فضای بازی بچه ها آسانتر می شود). در طراحی مجتمع های مسکونی با ارتفاع می توان واحدهای مسکونی را در دو طرف یک راهرو و یا فقط در یک طرف آن قرار داد. در ایران بیشتر مجتمع های متوسط از لحاظ ارتفاعی 5تا 3 طبقه هستند. این مجتمع ها به صورت گوناگونی در سطح شهرها پراکنده اند(زیستا،1390 ).
2-14-3-مجتمع های بیش از دو واحد مسکونی (هر طبقه یک واحد )
در محلاتی که تراکم اجازه میدهد به طبقات ساختمانهای مسکونی اضافه می شود معمولاً حد اینگونه ابنیه (هر طبقه یک واحد) به چهار میرسد، زیرا در طبقات بیشتر احتیاج به آسانسور وجود دارد که در بناهای تک واحدی به صرفه نیست(همان،1390 ).

2-14-4- مجتمع های مسکونی دو واحدی (هر طبقه دو واحد )
روند تحولات مسکن انفرادی به مجتمع در مرحله بعد به بیش از یک واحد در طبقه میرسد. در مرحله اول خانه های سه واحدی شکل میگیرند. به این صورت که در ساختمان هایی که طبقه اول نسبتاً وسیعی دارند، طبقه دوم به دو واحد شکل میگیرد که حد آن دو واحدی و تا چهار طبقه است (چهار طبقه و در هر طبقه دو واحد) اشکال این واحدها در این است که طبقه چهارم متقاضیان محدودی دارد. برای افراد میانسال، استفاده از آنها مشکل و در مواقعی غیرممکن است(زیستا، 1390).
2-14-5- مجتمع های مسکونی سه واحدی (هر طبقه سه واحد )
مسائل مربوط به عرض تفکیکی و نیاز استفاده بیشتر از پله ها و فضاهای رابطه، موضوع ایجاد سه واحد در هر طبقه را پیش می آورد(همان،1390 ).
2-14-6- مجتمع های مسکونی شش واحدی
مجتمع مسکونی شش واحدی به دو نوع میتواند ساخته شود: یکی دو طبقه، در هر طبقه سه واحد و دیگری 3 طبقه در هر طبقه دو واحد در مورد اول سه واحد به طور خطی در کنار هم قرار میگیرند. که در مورد واحدهای جنوبی، جبهه شمالی آپارتمان وسطی به وسیله پلکان و راهرو عملاً کور میگردد، که برای رفع این نقصیه چند پیشنهاد میتوان ارائه نمود :

تصویر 2-4: مجتمع های مسکونی شش واحدی (زیستا، 1390)
یکی این که با ایجاد نورگیر در واحد وسطی ارتباط با فضای باز تأمین شود. در تیپ شمالی سطح قشای ارتباطی و نورگیر بسیار قابل توجه میگردد. دیگر این که راهرو و پلکان یا فضای باز ارتباط داشته باشد و تهویه فضاهای واحد وسطی از طریق یک واسطه (راهرو) صورت گیرد. در آن صورت مسئله اشراف همسایه ها از راهرو مطرح میگردد که برای رفع آن نیز میتوان کف راهرو را پایینتر از کف آپارتمانها در نظر گرفت و مشکل اشراف را تا حدودی رفع کرد(همان،1390 ).
ولی در این صورت مشکلات سازهای پیش خواهد آمد که حتی اگر برای آن نیز راه حل مناسبی بتوان یافت این مشکل برای واحدهای شمالی همچنان باقی است زیرا واحد وسطی با سایه ایجاد شده توسط راهرو عملاً از نور جنوب محروم میگردد. چنانچه طبقه همکف را به پیلوتی و پلکان را در جبهه شمالی قرار دهیم مشکل فوق تا حدودی حل میگردد ولی به مشکل افزوده شدن تعداد طبقات منجر میگردد ( سه طبقه روی پیلوتی) در نتیجه الزامی است که کلیه قطعات از سمت شمال دسترسی داشته باشند(زیستا،1390 ).
2-14-7- مجتمع های مسکونی هشت واحدی
این مجتمع ها به صورت چهار واحد در دو طبقه و دیگری دو واحد در چهار طبقه دیده می شود. اولی معایبی را که در مورد نمونه سه واحد در کنار هم گفته شده داراست با این تفاوت که چهار واحد در کنار هم قرار می گیرند. ولی راه حل دیگری نیز میتوان برای تیپ جنوبی آن پیشنهاد نمود. به این صورت که برای استفاده از نور و تهویه جبهه شمالی ساختمان در طبقه همکف در واحد در سمت شرق و غرب زمین مستقر شود و پلکان در وسط قرار گیرد. در واحد دیگر در سمت جنوب احداث گردد(همان،1390 ).
2-14-8-مجتمع های مسکونی شانزده واحدی
در این نمونه چهار واحد در چهار طبقه میتواند اجرا شود که مشکلات آن نیز در نمونه های قبلی بررسی شده و تنها یک طرح برای واحدهای جنوبی که تکمیل آن تیپ میباشد، وجود دارد و آن قرارگیری دو واحد کوچک در جنوب و دو واحد بزرگتر در شرق و غرب زمین قرار است (همان،1390 ).

تصویر 2-5: مجتمع های مسکونی شانزده واحدی (زیستا، 1390)
2-20-9-مجتمع های دارای چند بلوک ساختمانی
چنانچه در یک مجتمع دو یا چند بلوک ساخته شود و با آنکه مجتمع دارای حیاط مرکزی باشد، برای کل زمین یک لفاف فضایی منظور می گردد. به علاوه برای هر ساختمان نیز در داخل زمین، همین لفاف ها باید شکل بگیرد. به طوری که در مورد ساختمان های ناپیوسته در درون لفاف آن، فاصله دو بنا برابر نصف مجموع دو ارتفاع باشد و در شکل پیوسته فاصله دو با 65/1 برابر منهای ده متر ارتفاع ساختمان جنوبی باشد .
تبصره : 1 در حالتی که ساختمانهای جنوبی متصل و ساختمانهای شمال متصل باشد نیز مشابه دو ساختمان منفصل عمل می شود.
تبصره 2 : وقتی ساختمان های جنوبی منفصل و ساختمان شمالی متصل باشد هم، مشابه دو ساختمان منفصل عمل می شود. در این حالت رعایت فاصله بخش پیوسته از طرفین الزامی خواهد بود. این فاصله از شرق و غرب مشابه هرمهای منفصل (یعنی با شیب 70%) است ( زیستا ،1390 ).

2-15– دستورالعمل های طراحی مجتمع های مسکونی
مشکلات و مسائلی که در روند بهره وری از مجموعه های مسکونی برای ساکنین پیش می آید. فارغ از نقصان مدیریت، ضوابط و قوانین نافذ و مدرن و دیگر عوامل از این دست به شکل ریشه ای تر به عللی باز می گردد که گاه در مرحله طراحی، ساخت و اجرای بنا قابل پیشگیری بوده و چه بسا رفع کامل آنها مقدور باشد. لذا جلب توجه و الزام طراحان و سازندگان به رعایت خصوصیات کیفی و بعضاً کمی استعدادهای فضای مشاعات، عناصر و فضاهایی که فراتر از حیطه خصوصی هر واحد، بر حسن همجواری و همسایگی واحدها تأثیر می گذارند، میتواند بسیار مؤثر باشد .
2-15-1- دستورهای عام
دستورات عام برای گروه های کم درآمد (واحدهای کوچک در هر تعداد )
1ـ تعبیه کفشکن (سکوی فرار دادن پا و یا نشستن) و جاکفشی بیرون واحد و یا در ورودی واحد
2ـ تعبیه محل خشک کردن لباس که بتواند با کسب اشعه یا حداقل نور و با در نظر گرفتن حداقل اتلاف سطح فاقد دید از بیرون باشد . این در حالی است که امروزه در بالکن ها و یا در پشت پنجره آپارتمان مناظر نازیبا مانند پهن کردن رخت، انبار کردن وسایل غیرضروری به چشم میخورد .
3ـ حتی الامکان عدم استفاده از نورگیرهای داخلی و در صورت استفاده اجباری، عدم تداخل فضاهای روز و شب و عدم استفاده از پنجره های مقابل یکدیگر .
4ـ در مقابل هم قرار ندادن درهای ورودی واحدها .
5ـ اجتناب از ایجاد پیش از یک ورودی در هر پاگرد پله .
6ـ اجتناب از ایجاد بالکن (بالکن های بدون