کارشناسی ارشد با موضوع: نقش بزه دیده در بزه ، دانشگاه شیراز، 1390.
6ـ مهدی آبزن، در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با موضوع: حقوق بزه دیده در فرایند دادرسی کیفری ایران و انگلستان ( باتأکید بر لایحه آیین دادرسی کیفری)، دانشگاه مشهد، 1388 آورده است: ضرورت آگاهی دهی به بزه دیده در طول فرایند کیفری از جریان پرونده، بزهکار، خدمات و … در کنار تأثیر حقوق وی بر وضعیت بزهکار یک گستره ای از مشارکت را تشکیل می دهد. همگام با این حق مشارکت، بزه دیده حق برخورداری از انواع حمایت ها را دارد. بزه دیده شناسی حمایتی فهرست بلندی از حمایت ها را در نظر دارد تا بزه دیده را از آن برخوردار نماید. حقوق انسانی بزه دیده در دسترسی به مراجع دادخواهی به صورت برابر و حفظ امنیت و هویت اش مورد توجه بزه دیده شناسان است . به علاوه از اهداف نظام عدالت کیفری باید این باشد که بزه دیده ترمیم شود و به وضعیت ماقبل بزه دیدگی برگردد. در این پژوهش سعی گردیده است تا در یک مطالعه تطبیقی با کشور انگلستان جایگاه بزه دیده در فرایند دادرسی کیفری ایران و حمایت هایی که از وی صورت می گیرد و یا باید صورت گیرد مورد بررسی قرار گیرد و در نهایت راه کارهایی برای بهتر شدن این جایگاه ارائه گردد.
7ـ رضا رحیمیان، در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با موضوع: رویکرد لایحه آیین دادرسی کیفری به حقوق بزه دیده در مرحله مقدماتی، دانشگاه شیراز، 1391 آورده است: آنجا که به طور سنتی و در اغلب قوانین جزایی ؛بزه دیده تقریبا به فراموشی سپرده شده و در توجه حداقلی قانونگذار بوده،در حالیکه مرکز ثقل دوربین عدالت کیفری بر روی بزهکار وبزه قرار گرفته است؛توجه به حقوق حمایتی بزه دیده را میتوان فصل جدیدی در گفتمان سیاست جنایی ونوشتگان علوم جنایی دانست که جلوه ای از این حقوق،حقوق حمایتی شکلی(آیین دادرسی مدار)از بزه دیده بوده که در این پایان نامه به بررسی رویکرد لایحه آیین دادرسی کیفری به این حقوق در مرحله تحقیقات مقدماتی پرداخته شده است.
8ـ مهرداد رایجیان اصلی، مقاله تحول حقوق جهانی بزه دیدگان بر پایه اصل هم ترازی حقوق بزه دیده و متهم در دادرسی عادلانه، مجله حقوقی دادگستری، زمستان 1385
فرضیه های تحقیق)
1ـ رویکرد حمایتی قانونگذار به بزه دیده در قانون آیین دادرسی کیفری جدید دارای نوآوریهای چشمگیری است.
2ـ بزه دیدگی و بزه دیده شناسی در قوانین و دادرسی های کیفری از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.
3ـ از حمایتهای اشاره شده در قانون دادرسی کیفری مصوب 1392 نسبت به بزه دیده، آگاهی از حقوق خود در فرایند دادرسی، حق جبران ضررو زیان های مالی و معنوی و اجتماعی و غیره می باشد.
4ـ با شناخت حقوق و اتخاذ حمایتهای بیشتری برای بزه دیده در دادرسی کیفری بهتر می توان به هدف دادرسی عادلانه و رعایت حقوق شهروندی نائل آمد.
5ـ بزه دیده یکی از ارکان مهم و قابل توجه ارتکاب جرم است که تاکنون از دید حقوقدانان و قانونگذار ایران پنهان مانده بود.
اهداف تحقیق)
1ـ هدف اصلی: شناخت رویکردهای حمایتی قانونگذار نسبت به بزه دیده در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392
2ـ شناخت بزه دیده در حقوق کیفری مصوب 1392
3ـ آشنایی با حقوق ایجاد شده و احتمالی بزه دیده در فرایند دادرسی کیفری در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392
4ـ شناخت و بررسی راهکارهای پیش بینی شده در قانون آیین دادرسی کیفری در جهت حمایت از بزه دیده و جامعه متضرر از جرم
5ـ بررسی وظایف مراجع کیفری در رسیدگی به جرایم به طوری که حقوق بزه دیدگان از جرم ضایع نشود.
6ـ بررسی رابطه رعایت حقوق بزه دیده و تکالیف دادگاههای کیفری و عدالت قضایی در نظام دادرسی کیفری

فصل اول:
مفاهیم بنیادین، مبانی و تحولات

مبحث اول: مفاهیم بنیادین
مبحث نخست شامل سه گفتار است؛ در گفتار اول، مفهوم بزه دیده را توضیح می دهیم و انواع آن را بیان می کنیم. گفتار دوم، مفهوم حمایت از بزه دیده را توضیح داده و در گفتار سوم بزه دیدگان خاص را مطرح نموده و هر یک را بررسی می کنیم.
گفتاراول: مفهوم بزه دیده و انواع آن
اگر بخواهیم از حمایت از بزه دیدگان سخن بگوییم لازم است بزه دیده را بشناسیم. در واقع، از یک منظر، یک جرم از هرم مثلثی شکلی تشکیل می شود؛ بزهکار، بزه دیده و بزه . ما در فرایندهای جنایی از بزه و بزهکار زیاد سخن گفته و شنیده ایم، اما بزه دیده نیز حقیقتی است جاودانه که در طول زمان از چشم دانشمندان پنهان مانده است و اگر جرم شناسان و صاحب نظران گذشته بدان پرداخته اند به این جهت بوده است که بزه دیده نیز مانند سایر اشخاص می توانسته به عنوان مرتکب احتمالی جرم مطرح باشد. بزه دیدگی یک واقعیت اجتماعی، زیستی و روانی است که توسط آسیب پذیری یک فرد و به وسیله آنچه متحمل شده می تواند مشخص گردد؛ هرچند این امر به یک جرم مربوط نباشد. بزه دیدگی مستلزم یک رنج است. گاهی اوقات بزه دیدگی به سبب یک رفتار اجتماعی محرک روی می دهد، مانند سریع راندن اتومبیل که ممکن است حوادث رانندگی را افزایش دهد. بزه دیدگی را می توان به عنوان تمامی نشانه های اجتماعی، زیستی و روانی تعریف کرد که بین تمامی بزه دیدگان مشترک بوده و جامعه تمایل دارد از وقوع آن جلوگیری کرده و با آن مبارزه کند؛ خواه سبب آن جرم و یا هر عامل دیگری باشد. در این گفتار مفهوم بزه دیده را بیان می کنیم و انواع بزه دیده را که از منظرهای گوناگون تقسیم بندی شده است مرور می کنیم.

بند اول: مفهوم بزه دیده
واژه بزه دیده در فرهنگ های معتبر فارسی هم چون لغت نامه دهخدا و فرهنگ معین نیامده است. در عین حال، معادل غربی این واژه « مجنی علیه» در لغت نامه دهخدا آمده به معنی: « آن که بر او جنایت رفته.» همچنین در جای دیگر آمده است: « کسی که جرم از دیگری به ضرر او واقع شده باشد»
بزه دیده یکی از مشتقات واژه انگلیسی victim بوده و به شخصی گفته می شود که به دنبال رویداد یک جرم، آسیب و زیان یا آزار می بیند که این آسیب ممکن است بدنی، عاطفی، مالی و یا آسیب اساسی به حقوق بنیادی وی باشد. سازمان ملل متحد نیز در 11 دسامبر 1985 بزه دیده را اینگونه معرفی می کند: « بزه دیدگان کسانی هستند که به طور فردی یا گروهی متحمل خسارت شده اند. این خسارت به ویژه در زمینه های مربوط به آسیب جسمانی یا روانی، رنج روحی، خسارت مادی و وارد شدن لطمه بزرگی به حقوق اساسی افراد می باشد. این خسارات ناشی از افعال یا ترک افعالی است که اولاً قوانین جزایی یک دولت را نقض می کند. ثانیاً نشان دهنده تخلف از مقررات حقوقی است که در زمینه حقوق بشر برای بزه دیده گان جرایم از یک طرف و برای سوء استفاده از قدرت از طرف دیگر در سطح بین الملل شناخته شده اند.
ماده 1 اعلامیه اصول بنیادی عدالت برای بزه دیدگان و قربانیان سوء استفاده از قدرت نیز در تعریفی مشابه بزه دیده را این گونه تعریف می کند: « بزه دیدگان اشخاصی اند که در پی فعل ها و یا ترک فعل های ناقض قوانینی کیفری دولت ها عضو از جمله قوانینی که سوء استفاده مجرمانه از قدرت را ممنوع کرده اند به شکل فردی یا گروهی به آسیب بدنی، روانی، رنج عاطفی، زیان اقتصادی یا آسیب اساسی به حقوق بنیادی خود دچار شده اند.»
عده ای از حقوقدانان معتقدند چون در این اعلامیه از واژه« اشخاص» برای بزه دیدگان استفاده شده است پس تعریف بزه دیده در بر دارنده اشخاص حقیقی و حقوقی است که به نظر می رسد این تعریف خالی از اشکال نیست. لذا می توان گفت: «بزه دیده شخصی حقیقی است که به طور فردی یا گروهی مستقیم یاغیر مستقیم هدف آسیب بدنی، روانی، عاطفی، مالی، حیثیتی و آسیب های اساسی به حقوق و آزادی های فردی قرار گرفته است که این آسیب ها در نتیجه یک عمل مجرمانه اتفاق افتاده است.»
در قوانین کیفری ایران تعریفی از بزه دیده ارائه نشده بود اما در حال حاضر برای نخستین بار با تصویب قانون آیین دادرسی کیفری 1392 قانونگذار از واژه بزه دیده استفاده نموده و اقدام به تعریف آن نموده است. در ماده 10 قانون مزبور بزه دیده اینگونه تعریف شده است: « بزه دیده شخصی است که از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان می گردد و چنانچه تعقیب مرتکب را درخواست کند «شاکی» و هرگاه جبران ضرر و زیان وارده را مطالبه کند «مدعی خصوصی» نامیده می شود.»
ابتدا بایستی گفت که با توجه به تعریف بزه‌دیده که در آن از‌ واژه «شخص» استفاده شده است، بزه‌دیده هم‌ شخص‌ حقیقی و هم شخص حقوقی را شامل می‌شود. شخص حـقوقی مـمکن است به‌ طور مستقیم بزه ‌دیده و قربانی جـرم بـاشد، مانند آنچه در ماده 511 قانون مجازات اسلامی( تعزیرات) آمده است که بر پایه آن جبران خسارت وارده‌ به دولت به عنوان شخص حقوقی و اشخاص حقیقی با هم به رسمیت شناخته شده اسـت.گاه نـیز شخص حقوقی به نـمایندگی از جـامعه به عنوان بزه‌ دیده شناخته می‌شود که در این صورت به شخص حقوقی «بزه‌ دیده جانشین»گفته می‌شود. به‌ عنوان‌ مثال در جرایم علیه اموال فرهنگی و تاریخی، سازمان میراث فرهنگی بزه‌دیده جانشین محسوب می‌شود به نمایندگی از جامعه.
مطلب دوم اینکه واژه بزه‌دیده هم در بردارنده بـزه‌دیده مـستقیم و هم غیرمستقیم است.به عنوان مثال در‌ یک‌ جرم تجاوز به عنف بزه‌دیده مستقیم همان فردی است که مورد تجاوز قرار گرفته است و در مرحله بعد خانواده وی به عنوان بزه‌دیده غیرمستقیم شناخته می‌شوند. تعابیری که مقنن برای تـفکیک بـزه‌دیده‌ مستقیم‌ و غـیرمستقیم خشونت عملی است که به هر ترتیب زیان ‌بار و دارای نتایج سوء می‌باشد ولی از لحاظ قانونی به عنوان جرم شناخته نشده اسـت.
همچنین، شاکی یا شاکی خصوصی بزه دیده ای است که تقاضای تعقیب کیفری مرتکب را دارد و چنانچه از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان قابل مطالبه هم شده باشد و آن را از مرجع کیفری مطالبه نماید مدعی خصوصی نامیده می شود. پس رابطه منطقی میان دو اصطلاح « شاکی خصوصی» و« مدعی خصوصی» رابطه عموم و خصوص مطلق است.
به هر حال، با توجه به تعریف فوق در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 بزه دیده را می توان از منظرهای گوناگون تقسیم بندی کرد که ما در بند دوم با آنها آشنا خواهیم شد.
بند دوم: انواع بزه دیده
بزه دیدگان را از منظرهای گوناگون تقسیم بندی می کنند: بزه دیده به انواعی از جمله: بزه دیده مستقیم و غیرمستقیم، بزه دیدگی دوباره یا مکرر، بزه دیدگی جمعی یا فردی و بزه دیدگی ثانوی تقسیم بندی کرد. در این بند به تعریف و توضیح هر یک از این اقسام می پردازیم.

1ـ بزه دیدگی مستقیم و غیر مستقیم
بزه دیده مستقیم یا نخستین، شخصی است که آماج مستقیم رفتار مجرمانه قرار می گیرد و قربانی بی واسطه بزهکار شناخته می شود؛ مانند مقتول در جرم قتل، مال باخته در بزه سرقت یا کلاهبرداری و دختر یا زن مکره در جرم تجاوز جنسی؛ در حالی که بزه دیده غیر مستقیم یا دومین کسانی هستند که هر چند جرم را به طور مستقیم تجربه نکرده اند، اما از رهگذر آن به یک آسیب و زیان یا درد و رنج نا مستقیم و دومین دچار می شوند؛ مانند خانواده درجه یک و دیگر بستگان بزه دیده مستقیم، اشخاصی که در جریان کمک به بزه دیدگان مصیبت دیده یا کمک به پیشگیری از بزه دیدگی آسیب دیده اند وحتی دوستان یا همسایگان بزه دیده مستقیم.
هر چند که می توان باور داشت که بخش کردن بزه دیدگان به دو دسته مستقیم و غیر مستقیم ممکن است یک تفکیک سودمند و راه گشا باشد، اما پاره ای از نویسندگان بر این باورند که چون این بخش بندی به میزان فاصله از خاستگاه بزه دیدگی بستگی دارد، به دشواری می توان آن را از گوهرهای بنیادی تعریف بزه دیده به شمار آورد. در واقع، در بزه دیدگی مستقیم این فاصله چنان نزدیک است که بی درنگ به بزه دیدگی شخص می انجامد ولی وجود همین بزه دیده مستقیم سبب می شود تا اثر و پیامد بزه دیدگی از گذر یک واسط یا حائل به خانواده و بستگان او پیوند بخورد و به همین دلیل، این کسان و بستگان « بزه دیدگان نامستقیم» نامیده شوند.
در قوانین داخلی ایران، تعبیرهای قانون گذار درباره بزه دیدگان مستقیم و غیر مستقیم گوناگون بود