می¬ساختند و طرف¬ها را بر طبق سنت کهن آن زمان به صورت¬های تمثیلی در می¬آوردند. مانند آفتابه¬ای که به شکل گاو¬نر است. این امر مبنی بر عقیده قبایل آریایی بود که به این کشور کوچ کرده بودند که نوشیدن از ظرف¬هایی که به شکل جانوران نیرومند است، نیروی آن جانور را به انسان منتقل می¬کند. به همین دلیل تنگ¬ها و مشروبه¬ها و جام¬های سلجوقی به تقلید از هنر ساسانی با سرجانوران و پرندگان تزئین شده¬اند. حکاکی روی فلزات در اواخر این قرن بسیار استادانه بود. نقش¬های مشخص هنرسلجوقی، یعنی طرح پرنده و شاخه روی طاق¬های بزرگ شبدری و ترنجی در همه هنرها معمول بود. چند تنگ شاهوار که قالب و شکل معینی دارند و همه در شمال شرقی ایران و شاید خراسان ساخته شده. ظرف فلزی که در قرن 4 به دست آمده اند با چکش از ورقه¬های فلزی ساخته شده است. این ظروف جز در بعضی از مفرغ¬های مذهبی چینی باستان رقیبی ندارد و استفاده استادانه ای از هر شکل و نقش برای بیان قدرت ونیرو شده است. (پوپ و خانلری 1380: 83 )
قاعده پهن ظرف¬ها، سنگین حجمی را که روی آن ها قرار گرفته نشان می¬دهد. این نکته هم در مشاهده و هم از نظر مکانیکی صحیح است که دیواره های گرد و برجسته بیشتر از دیواره ی صاف استوانه¬ای استحکام را جلوه می¬دهد. طرح درشت ظرف نیز اندیشه قوت را به ذهن خطور می¬دهد. ( همان : 84 )
همچنین اشیاء فلزی در مقام مقایسه با اشیاء سفالین و شیشه¬ای که در صورت شکستن قابل تعمیر نبود، مقاوم تر و بیشتر مورد اطمینان بوده است. به علاوه در دنیای آن روز به علل دشواری حفظ و حراست، نقل و انتقال و هجوم و ویرانی، دوام این نوع ظروف و اشیاء بیشتر بوده و در نتیجه رواج یافتند. و در قرون بعد به اشیاء فلزی توجه خاصی نشان دادند. (فرد، حیدرآبادیان 1388 : 66 )
از جمله اشیای مفرغی پایه¬های شمعدان است که روشنی را برای کسانی که روی زمین یا تشک می¬نشستند بالا می¬آورد. و معمولاً این پایه ها را به دلیل سبکی و زیبایی مشبک می¬ساختند و طرح¬های متینی از گل و جانور، خصوصاً جانوران بالدار، که معلوم نیست چرا در دوران سلجوقی این قدر رواج داشته ، به وجود می¬آوردند.
در دوران سلجوقی ثروت و تجمل و تقاضای روز افزون مردم برای اشیای زیبا تنها با تولید فراوان اشیاء چه سفالی و چه فلزی قابل امتناع بود و اشیای فلزی بسیار گرانتر تمام می¬شد که تعداد آنها نیز بسیار معدود تر است. (همان: 86 )
اکثر ظروف نقره سلجوقی که بین قرن 11 و 13 میلادی ساخته شده است، در موزه ها و مجموعه¬های روسیه است اغلب آن¬ها در آسیای وسطی یا قفقاز پیدا شده و عبارتند از: کاسه، گلدان و بطری که روی آن¬ها تصاویر پرندگان و حیوانات و اشکال نباتی و مشابه و نوشته به خط کوفی روی زمینه اشکال طوماری نقش شده است. طرح تزئینی معمولاً کنده و حک شده است و گاهی برجسته است و گاهی ترصیع شده. ( دیماند 1383 : 137 )

شکل 2-3. پیه سوز مفرغی،سده 6یا 8 ریخته گری شده (موزه ملی آذر بایجان غربی)
2-2-1 انواع صنایع فلزکاری دوره سلجوقی
1- اشیاء ساخته شده از ورقه¬های مس، آهن و برنج ندرتاً از طلا و نقره
2- اشیاء ریختگی ساخته شده از مفرغ، برنج، مس و احتمالاً طلا و نقره
به طور اجمال هنرمندان این عصر هم با چکش کاری ، ورقه¬ی مس یا نقره، را پس از صافکاری و مسطح ساختن آن به حالت سرد به شکل مطلوب در می¬آورند و بعداً نقره کوبی یا کنده کاری می¬کردند. (فرد، حیدرآبادیان 1388: 73)
اوراق فلزی را بیشتر برای ساخت ظروف مسطح از جمله قلمدان پایه¬های بلند شمعدان، مشبک، جعبه سینی و تنگ و قدح به کار می¬بردند. در اشیاء ریختگی مانند تنگ، جام¬های مختلف، ظرف¬های بزرگ، دوات، عود سوز و غیره. به اسلوب هنر ساسانی فلز را ذوب کرده و پس از ریختن در قالب¬های مختلف به شکل مطلوب در می¬آوردند، پس از حکاکی مورد استفاده قرار می¬دادند. طرز انتخاب نقوش بر روی ظروف و اشیاء مختلف بستگی به ضخامت، وزن، بلندی و کوتاهی و از همه مهم¬تر شکل آن شی ء داشت. با توجه به این اصل چنانچه بر روی آثار مختلف این دوره نقشه و ترسیمات مختلف بکار برده شده؛ نباید آن را حمل بر تقلید و اقتباس هنرمندان از یکدیگر دانست. آرتور اپهام پوپ در تالیف خود ((¬شاهکار هنر ایران¬)) درباره ی هنرمندان سلجوقی می گوید: ((¬دو روش مختلف یا مکمل یکدیگر بیشتر در ایران رواج داشته است. یکی آن که سطح فلز را با طرح¬ها و نقش¬های متعدد کاملاً بپوشانند و به این وسیله به زیبایی و تجمل آن ظروف جلوه بخشند. دیگر آن که زمینه را باز و ساده بگذارند تا نقش را برجسته تر نشان بدهند. بعضی از این زمینه های ساده را چنان صیقلی و براق می¬کرده¬اند که نظیر کارهای مفرغی دوره رنسانس است¬)). ( همان: 74،73)

شکل 2-4. پایه شمعدان مفرغی، کنده کاری شده به سبک ریختگری؛ دوره سلجوقی
(موزه آذربایجان غربی)

فلزکاری دوره سلجوقی همان ابهت و جلالی را داشت که از ممیزات آثار صنعتی و فلزکاری دوره ساسانی بوده و با ذوق و طبیعت خود سلاجقه نیز وفق می¬داد اما باز خالی از آن دقت و ظرافت و زیبایی که تناسب با جنبه اسلامی آنها و میل به تجدید در آداب فنون ایرانی است نیز نبود، چنانکه از این دوره مقداری از ظروف برنزی که دارای مظاهری قوی است برای ما باقی مانده است. (محمد حسن1363 : 257 )
صنعتگران فلزساز در ساختن این آثار نفیس بعضی از قلمزنی و برخی را برجسته تزئین کرده¬اند و برخی دیگر رابطه ی زیادی با روش نیلو دارد. به این معنی که اشکال را به روی لوحه¬ای از نقره و یا نقره ممزوج یا طلا کنده و بعد آن را در گودی¬ها ممزوجی از مس، سرب، بورق، گوگرد و نشادر که با آن حرارت و مرتفعی داده شده است می-ریختند و پس از سرد شدن این ماده و صیقلی نمودن آن، آن را با ماده سیاه یا رنگ دیگر منبت می¬کردند و به این ترتیب اشکال و تزئینات خیلی واضح¬تر و روشن¬تر می¬نمود. خصوصاً اگر این عمل روی زمینه¬ دارای رنگ باز می¬شد، گذشته از این در بعضی از این آثار تزئینات برجسته و در بعضی دیگر تزئینات زرنگار و یا مینایی به کار می¬رفته است اما در روش تزئین آثار نفیس فلزی یک سبک جدی در موصل، دیار بکر و ایران به وجود آمده و در نیمه قرن ششم هجری منتهی درجه دقت و کمال خود رسید. (همان :259 )
فلزکاری ایرانی قرن 11 و 12 و اوایل قرن 13 میلادی مانند دوره قبل از سلجوقی از برنز یا مفرغ ساخته می¬شدند از برنج که در موصل معمول بود و بعداً نیز درایران شیوع یافت. بعضی از ظروف برنزی برسم ایران با مس ترصیع یا خاتم کاری می¬شد. بعضی با مس و نقره یا تنها با نقره ترصیع می¬شد. ( دیماند 1383 : 141 )
مجموعه دیگر از شمعدان و ابریق به ایران نسبت داده می¬شود که بدنه آنها به دوازده، قسمت تقسیم شده و گردنه صاف دارند. یکی از مشخصات این ظروف برنزی اشکال حیوانات و بخصوص شیر است که روی آن ها به طور برجسته نقش شده است. دو شمعدان یکی در مجموعه هراری در قاهره و دیگری در موزه آرمیتاژ ساخته شده اسلوب این اشکال سلجوقی است ولی آثار اسلوب دوره بعد از ساسانی نیز در آنها دیده می¬شود. برنزی های مرصع ساخته هرات و سایر نقاط خراسان دارای طرح و خصائصی هستند که مخصوص ایالات خراسان است. ( همان: 142 )
در بین خصائص و مشخصات عمده شکل گل هفت برگی است که روی اغلب ظروف دیده می¬شود و در حکم علامت تجاری فلزکاری خراسان به شمار می¬آید. که دارای تزیین حک و ترصیع شده است و لوله¬ی آن ها به شکل چراغ روغنی است. یکی از این¬ها که در موزه ی لوور است در ( تاریخ 586 هجری ( 119 میلادی ) برای عثمان بن سلیمان نخجوانی در شمال ایران ساخته شده است. یکی دیگر از خصائص ایرانی تزئینات سلجوقی گل زنبق و اشکال تزئینی طوماری است. ظروف برنزی ایرانی نیمه اول قرن 13 که با اشیاء برنجی مکتب موصل هم عصر است. اغلب با نقره ترصیع شده است . یک ابریق و یک شمعدان در موزه گلستان تهران است. ( همان : 144 )
رونق گرفتن صنعت و آثار فلزی موجب از بین رفتن روش تزئینی با اشکال ساده کند و کنده کاری شده است و این روش اخیر همچنین معمول بوده و از روی مجموعه بزرگی از ظروف و ابریق¬هایی که راجع به نیمه دوم قرن ششم و قرن هفتم ( نیمه دوم قرن 12 و قرن 13 میلادی ) است منطبق شده است. ثابت می¬شود که آن روش همیشه در تطور بوده و به سوی کمال می¬رفته است. چنان که همین مجموعه در عوض تطبیق بااشکال حیوانات و شاخه¬های نباتات و گل¬های زیبا و خطوط کوفی به طرز بعضی از ظروف آبخوری یعنی با قلمزنی و یا اشکال برجسته تزئین شده است. (محمد حسن 1363 :261)

شکل 2-5. شمعدان مسی رایج به قرن 6 یا 7 هجری/12 یا 13 میلادی درمجموعه هراری(http://www.superstock.com)
اخیراً در شهر ری شمعدان¬های برنزی زیبایی کشف شده که با قاعده ی سه پایه بر گردن استوانه شکل خود شبیه به شمعدان¬های دوره فاطمی است ولی از حیث تزئینات و کنده کاری و یا مشبک¬کاری و بلندی و سبکی وزن خیلی بهتر و ممتازتر از شمعدان¬های منسوب به دوره ی فاطمی است. (همان: 262)

شکل 2-6. پایه شمعدان مفرغی، سه پایه، مشبک کاری قرن 6یا 8
(موزه آذربایجان غربی)

شکل 2-7. پایه شمعدان مفرغی، مشبک کاری شده راجعب قرن 6 یا 8
(موزه آذربایجان غربی)

یکی از مهم¬ترین وجود فلزکاری سلجوقیان ایران تنوع تزئین حتی در اشیاء و ظروف منفرد است. فضای تزئین کلاً وسیع و با شکل زمینه سازگار و منطبق است. نقشمایه ها بر طبق ریتم¬های ساده و یا در زنجیرهایی با اندازه ها و اهمیت مساوی تنظیم شده اند. ( فرد ،حیدرآبادیان 1388 : 80 )
تقریباً بر روی همه اشیاء فلزی کتیبه نگاری شده مرکب از مفاهیم مهجور آرمانی است و کمتر اتفاق می-افتد که جای تولید و کارگاه آنها ذکر شده باشد. این کتیبه ها به خط کوفی است و شامل انواع بسیار پیچیده و برنجی است که اغلب رمزگشایی آنها به دشواری صورت می¬گیرد. اما برخی نیز با خط ساده نسخ و یا از نوع خطوط شکل انسان گونه و یا حیوان وحش است. شکل بندی هندسی، نظیر ستاره¬های بافته و گره¬ها و غیره آن معمولاً مدور است و بنابراین نسبت به طرح¬هایی که با خط¬کش و پرگار کار شده زمختی و خشونت کمتری دارد. (همان:81)
تنها ابزاری که با قاطعیت می¬توان به دوره سلجوقی نسبت داد، لوله های برنجی حفاظ¬های مشبک پنجره¬ها (با قطر 13 سانتیمتر) و مرصع کاری شده با طلا، نقره و مواد قیرگون است که روی آن¬ها طرح¬های ترنجی¬ها و طوماری¬های اسلیمی و طرح های T شکل تزئین یافته است. (همان: 100)
2-3 فلزکاری در دوران موصل
شهر موصل در سال 489 هجری/ 1096 میلادی به تصرف سلجوقیان درآمد و هنرها و پیشه¬های مختلف به دست آنان شکوفا شد. درخشان¬ترین دوره¬ی حکومت سلجوقیان ایام فرمان روایی اتابک زنگی سلجوقی بود ویژگی اتابکان توجه به هنرها و فنون و صنایع بود و توجه خاصی به صنعت فلزکاری داشتند. ( العبیدی 1390: 30) شهر موصل در نزدیکی شهرهایی قراردارد که اهمیت تاریخی دارند مانند آشور