اﺻﻼﺣﺎﺗﻲ، ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﺤﺘﺮم در ﻓﺼﻮل ﻫﺸﺘﻢ و ﻧﻬﻢ ﻣﺘﻦ ﻣﺼﻮب آورده ﺷﺪ. ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﺮ ارزش اﻓﺰوده ﺑﻪ واﻗﻊ ﺣﺎﺻﻞ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻫﺰار ﺳﺎﻋﺖ ﻛﺎر ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺨﺶﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﻮای ﻣﻘﻨﻨﻪ و ﻣﺠﺮﻳﻪ، ﻣﺮاﻛﺰ داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ و ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ.

2-2-2 مالیات در صدر اسلام

الف : سیاست‏هاى مالى پیامبر صلى الله علیه و آله

 ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن در باره وضعیت ثروت و میزان آن در عربستان، در آستانه تشکیل دولت اسلامى مى‏نویسد: کشور عربستان، که سه چهارم  آن بى آب وعلف بود، عرصه زندگى قبایلى بدوى به شمار مى‏آمد که همه ثروت آنان، براى تزیین بنایى چون کلیساى سانتاسوفیا بسنده نمود . پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در چنین وضعیتى حکومت اسلامى را در مدینه پى ریزى کرد .

در دوران ابتداى ظهور اسلام در مکه، جامعه مسلمانان بسیار کوچک بود و نیازى به دریافت مالیات وجود نداشت . پس از فتح مکه موقعیت دولت اسلامى تثبیت‏ شد . پیامبر ماموران مالیاتى را براى دریافت زکات به کلیه قبایل عرب، به استثناى یک یا دو مورد، اعزام کرد . تا مطالبات را دریافت کنند . با این‏که دریافت مالیات زمین در زمان حیات پیامبر آغاز شده بود، اما مبلغ آن بسیار کم بود و فقط به دو صورت تسهیم محصولاتى زراعى از یک قبیله یهود دریافت گردید . جمع آورى جزیه نیز در زمان پیامبر آغاز شد . با این‏حال، این مالیات از نظر مبلغ، زمان و نحوه دریافت قاعده‏مند نشده و با شیوه‏اى ساده و در مقیاس کوچک بود . با وجود سادگى ساختار مالى، نکته داراى اهمیت، تاکید زیاد به پولى کردن اقتصاد بود . معاملات تجارى اعراب قبل از اسلام با استفاده از سکه‏هاى سایر ملت ها انجام مى‏شد که بیشتر دینارهاى روم شرقى و درهم‏هاى ایرانى بود . اعراب داراى شیوه توزین پولى خاص خود بودند و این سکه‏ها را با توجه به روش خود وزن مى‏کردند و محاسبات ارزش پول را انجام مى‏دادند . بدین معنا که گویا آنها سکه نیستند . اوزان طلا و نقره به ترتیب درهم و دینار «مثقال‏» نامیده مى‏شدند . وزن هفت دینار، برابر ده درهم بود . وزن هر دینار برابر 72 دانه جو و با اندازه مشخص بود . از آنجا که این روش پولى براى جمع کردن زکات مشکلى ایجاد نمى‏کرد، مورد تصویب پیامبر قرار گرفت . خلفاى بعدى سعى کردند واحد پولى دقیق‏ترى ایجاد کنند .

ب : منابع مالى و روش جمع آورى و توزیع آنها در صدر اسلام

1- خمس غنایم

نخستین درآمد مالى که به امر خداوند عمل گردید، خمس غنایم بود، سپس جزیه و خراج و آخرین آن زکات بود که از منابع دیگر، ثبات بیشترى داشت . پیامبر صلى الله علیه و آله براى اداره درآمدها، اداره مالى تاسیس کرد . اعضاى این اداره را کارگزاران و عمال زکات و نگهبانان و کتاب (حسابداران) و همه کسانى که وجود آنها براى اداره امور مالى، لازم بود تشکیل مى‏داد . اداره دارایى گام به گام بر حسب رشد و تنوع درآمدهاى حکومت اسلامى و مصارف آن، گسترش یافت .

نخستین اقدام پیامبر صلى الله علیه و آله درباره اولین غنیمت جنگى مسلمانان در بدر، تعیین عبدالله بن کعب براى گردآوردن و حفظ و ضبط اموال در مکان خاص و جلوگیرى از پخش آن به‏دست مجاهدان بود و سپس توزیع غنایم میان مجاهدان به‏وسیله پیامبر انجام مى‏شد .

روایت است که پیامبر معیقب بن ابى فاطمه را رییس مرکزى ثبت غنایم در دفاتر ویژه کرد . افرادى را نیز مسؤول اخماس غنایم کرد; زیرا خمس باید در بیت المال محفوظ و نگهدارى مى‏شد و در موارد نیاز، دولت آن را انفاق مى‏نمود و نام عبدالله بن کعب و محیمه بن جزء را در میان این افراد ذکر کرده‏اند . در آیه 41 سوره انفال نحوه توزیع غنایم تصریح گردیده است; «و اعلموا انما غنمتم من شى‏ء فان لله خمسه و للرسول و لذى القربى و الیتمى و المساکین و ابن السبیل ان کنتم امنتم بالله و ما انزلنا على عبدنا یوم الفرقان یوم التقى الجمعان و الله على کل شى‏ء قدیر .»

«اى مؤمنان بدانید که هر چیزى را به غنیمت گرفتید (زیاد یا کم) خمس آن خاص خدا و رسول و خویشان او و یتیمان و فقیران و در راه ماندگان است‏ به آنها بدهید، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود (محمد ص) در روز فرقان و روزیکه دو سپاه اسلام و کفر، در جنگ بدر روبرو شدند نازل فرمود ایمان آورده‏اید و بدانید که خدا بر هر چیزى تواناست .»

2- جزیه (مالیات سرانه )

جزیه، مالیاتى است که در قرآن به صراحت از آن، سخن به میان آمده است; «قاتلوا الذین لا یؤمنون بالله و لا بالیوم الآخر و لا یحرمون ما حرم الله و رسوله و لا یدینون دین الحق من الذین اوتوا الکتاب حتى یعطوا الجزیه عن ید و هم صاغرون .»

اى اهل ایمان، با هر که از اهل کتاب که ایمان به خدا و روز قیامت نیاورده است و آنچه (خدا و رسول حرام کرده حرام نمى‏دانند و به دین حق و آیین اسلام نمى‏گروند، کارزار کنید تا آنگاه که با ذلت و تواضع به اسلام جزیه دهند .»

جزیه تنها بر مردان بالغ، که از لحاظ مالى توانایى پرداخت داشتند، تعلق مى‏گرفت . میزان این مالیات به تناسب توانایى افراد، متفاوت بود و در قرآن نرخى براى آن ذکر نشده است . این مالیات مخصوص غیر مسلمانان بود و معادل زکاتى بود که فقط از مسلمانان گرفته مى‏شد .

دانیل دنت در کتاب مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام می نویسد : دایره فتوحات عرب در عهد حضرت رسول به زحمت از حدود شبه جزیره عربستان تجاوز می نمود. آن چه از مدارک و اسناد تاریخی بر می آید سیاست پیغمبر و خلفای او بر ایجاد وحدت کامل در شبه جزیره عربستان بود. بت پرستان عرب راهی جز قبول اسلام یا جنگ نداشتند در صورتی که اهل کتاب می توانستند راه سومی در پیش گیرند و با پرداخت جزیه زندگی خود را در داخل قلمرو اسلام ادامه دهند. در روابط با جوامع غیر مسلمان یهودی و مسیحی و زرتشتی پیغمبر در بعضی موارد مبلغ معین مقطوعی ( نقدی یا جنسی ) بر آنان مقرر داشته و در موارد دیگر به طریق دیگری عمل کرده است. اراضی خیبر و فدک را در برابر تعهد پرداخت نیمی از محصول به سکنه آن سپرده و درباره هجر ( بحرین ) بر زرتشتیانی که اسلام نیاوردند جزیه مقرر داشته است.

3-  خراج (مالیات بر زمین )

پیامبر صلى الله علیه و آله براى خراج که نوعى مالیات بر زمین بود، سوادبن غزیه انصارى را عامل خراج خیبر کرد . هنگام تعیین خراج، ارزیابى کننده باید عناصر زیر را در نظر مى‏گرفت: کیفیت زمین، نوع محصول برداشت‏شده و نوع آبیارى . برابر نظریه ماوردى، وقتى در مورد مبلغ خراج، بر اساس عوامل فوق; یعنى سازگارى با شرایط زمین تصمیم‏گیرى شد، بهترین شیوه پرداخت‏خراج یکى از راه‏هاى زیر است: مالیات زمین، مکان کشت‏شده، تسهیم در محصول .

4-  زکات (مالیات صدقه )

زکات و اخذ آن با این آیه شریفه تشریع مى‏شود:

«خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکیهم …»

«اى رسول، تو از مؤمنان صدقات را دریافت کن تا بدان صفات، نفوس آنان را (از پلیدى و حب دنیا) پاک و پاکیزه سازى و آنها را به دعاى خیر یاد کن که دعاى تو موجب تسلى خاطر آنان شود که خدا (به دعاى مخلصان) شنوا و (به مصالح مؤمنان) داناست .»

پس از تشریع زکات، اداره مالى از جهت نظم و توزیع مسؤولیت‏ها، به سطح پیشرفته‏اى ارتقا یافت; مانند عمال صدقات، مصدقین، جابیان که وظیفه ایشان گردآورى زکات از مالکین بود . الخارصون، المخنون که مقدار و اندازه آن را تخمین مى‏زدند و کتاب و محررین اموال صدقه و …

در حقیقت زکات مالیاتى است که فقط بر روى ثروتى که از سرمایه گذارى و رشد سرمایه حاصل شده است وضع مى‏شود . بنابراین، ثروت و دارایى‏هایى که براى نیل به هدف‏هاى مختلف; از جمله مصارف شخصى مورد استفاده قرار مى‏گیرند، مشمول پرداخت این مالیات نمى‏شوند . نکته دوم در باب زکات این‏که پیامبر نصاب زکات را با توجه به تعداد حیوانات تعیین کرد، نه بر اساس ارزش پولى آنها و وقتى به این نرخ ها بر حسب تعداد حیوانات توجه شود، ملاحظه مى‏گردد که بسیار نظام گرا هستند . نکته سوم، از آنجا که زکات بر ارزش خالص افراد (ثروت خالص) در آخر سال وضع گردیده است، بنابراین این نوع مالیات از کالاهایى که در مبادلات تجارى شرکت دارند، گرفته نمى‏شود . این امر موجب مى‏شود که هزینه‏هاى معاملاتى را کاهش و گردش ثروت را تشویق نماید .

زکات مواد معدنى زیر زمینى نیز تحت عنوان ریکارز شناخته شده است که در صدر اسلام از اهمیت زیادى برخوردار نبوده است .

2-3 بررسی پیشینه تحقیق

با توجه به بررسی صورت گرفته مشخص گردید که تاکنون تحقیق مستقیمی در خصوص موضوع مطرح شده در این پایان نامه صورت نپذیرفته است اما برخی تحقیقات در خصوص مالیات و موضوعات پیرامون آن انجام شده است و مقاله هایی نیز ارائه گردیده است که در این قسمت به اختصار به آنها اشاره می گردد.

الف : دکتر علی عسگری در مقاله ای  با عنوان “کالبد شکافی اصلاح نظام مالیاتی کشور: چالش ها، برنامه ها و عملکرد نظام مالیاتی ” (فصلنامه سیاست های مالی و اقتصادی ویژه نامه کارنامه اقتصادی دولت ، سال یکم، شماره 2، تابستان 1392 ) به بررسی رویکرد برنامه های توسعه به نظام مالیاتی و بررسی عملکرد نظام مالیاتی کشور و شاخص های عملکردی نظام مالیاتی و کارکردهای مالیات و … پرداخته است و چالش های نظام مالیاتی کشور از منظر ارکان آن را مورد بررسی قرار داده است و در بخشی از مقاله مذکور عنوان می کند که ” اصلاح نظام مالیاتی کشور پیش از هر چیز و پیش از آنکه مستلزم تدوین و تصویب قوانین یا صرف هزینه های مالی باشد نیازمند یک عزم ملی است. این عزم ملی در قالب یک خواست و اراده سیاسی حاکمیت نظام تبلور می یابد و پس از آن با تشریح و تبیین حدود سیاستها و اجزاء مشخص آنها به سیاستگذاری تبدیل می شود. در کشور ما تمایل عموم ی آحاد جامعه به اصلاح نظام مالیاتی و نیز پذیرش اصل مشارکت همگانی در تأمین منابع مالی مورد نیاز برای اداره امور جامعه به عنوان پیش نیازهای عزم ملی موجود است ، اما در مرحله تدوین و خلق یک سیاست اساسی که متضمن رویکرد جدی به مالیات برای اداره امور جامعه باشد مو انعی پیش روست .

وجود درآمد سرشار نفت که بخش مهمی از  تامین مالی دولت از طریق اتکا ء به آن انجام می شود سبب گردیده است تا درآمدهای مالیاتی اهمیت چندانی نداشته و حساسیت و توجه کمتری را به خود معطوف دارد . همچنین، وجود پدیده تصدی گری در ساختار مالی دولت و اداره امور بنگاه های اقتصادی بزرگ توسط بخش دولتی سبب گردیده است تا رویکرد نسبت به مالیات در ساختار تصمیم گیری دولت رویکردی نه چندان جدی و قابل پذیرش جلوه نماید. ”

ب : دکتر احمد مجتهد و خانم اعظم احمدیان در مقاله ای تحت عنوان ” اثر درآمدهای مالیاتی دولت بر رفاه اجتماعی ایران ” هدف از  مقاله مذکور را  انتخاب نظام مالیاتی مناسب برای اقتصاد ایران  عنوان نموده اند و پنج ویژگی خاص را برای نظام مالیاتی ایران به شرح ذیل برشمرده اند.

1-  پایه مالیاتی کوچک و معافیتهای مالیاتی غیر قابل توجیه و گسترده؛

2- نرخهای مالیاتی تصاعدی متعدد و بالا در مورد پایه های مالیاتی که مناسب نیستند؛

3- فقدان مالیات بر مجموع درآمد به عنوان یک پایه مالیاتی کلیدی در سیستم مالیاتی؛ نظام پرداختها، جهت بهبود در توزیع درآمد و کاهش فقر؛

4- مالیات برمصرف و فروش محدود به شکل مالیاتهای انتخابی و عدم وجود مالیات عمومی بر فروش و مصرف؛

5- سیستم اجرایی توسعه نیافته و غیر کارآمد.

پ : دکتر حمید رضا نویدی و دکتر قهرمان عبدلی در مقاله ای تحت عنوان ” مدیریت دولت بر رفتار ماموران و مودیان مالیاتی در شرایط انحراف در اظهارنامه ها ” مدلی از نظریه بازی ها در ارتباط با فرار مالیاتی و فساد در سازمان مالیاتی و مدیریت دولت بر استراتژیهای ممکن در شرایط تبانی را مورد بررسی قرار داده اند.

ت : کریم رسولی و اسد اله فرزین وش در مقاله ای تحت عنوان ” بررسی رابطه بین امنیت اقتصادی و درآمدهای مالیاتی ( شواهدی از کشورهای منا ) ” به بررسی تجربی رابطه بین امنیت اقتصادی و درآمدهای مالیاتی در منتخبی از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا ( MENA ) که از نظر ساختارهای اقتصادی شباهتهای نسبی دارند ، پرداخته