مفهوم «توسعه پایدار» اینگونه بیان شد (مستوفی، 1378):
«توسعه گردشگری پایدار، نیازهای گردشگران فعلی و مناطق میزبان را برآورده و شانس آیندگان را حفظ و تقویت می کند. توسعه گردشگری پایدار، منجر به مدیریت منابع تمام مناطق به شیوه ای می شود که نیازهای اقتصادی و اجتماعی و زیبایی شناختی را برآورده و تعامل فرهنگی، فرآیندهای اکولوژیکی، تنوع حیات و سیستم های حمایت از حیات حفظ می شود».
آن دسته از گردشگری که از نظر اکولوژیکی پایدار باشد، یعنی به نیازهای فعلی اکوتوریست ها پاسخ دهد و به حفظ و بسط فرصت های اکوتوریستی برای آینده بپردازد و به جای صدمه زدن به اکولوژی در جهت پایداری آن تلاش بورزد و به ارتقای معیشت مردم محلی کمک کند، «اکوتوریسم پایدار» خوانده می شود. در واقع حفاظت محیط زیست و اکوتوریسم ارتباط تنگاتنگی با هم دارند و باید بین آن دو رابطه همزیستی به گونه ای برقرار شود که هر دو از یکدیگر در طول زمان منتفع شوند. در اکوتوریسم پایدار، انگیزه اصلی مسافرت به طبیعت، دیدار از جذابیت های یک منطقه شامل ویژگی های فیزیکی و فرهنگ بومی است و اکوتوریست پس از مشاهده جذابیت ها، بدون اینکه خللی در آنها وارد آورد و به تخریب آنها بپردازد، محل را ترک می کند. بدین ترتیب ضمن شناختی فرهنگ، سوابق تاریخی و نمودهای طبیعی منطقه، شأن و جایگاه اکوسیستم را حفظ کرده و فرصت های اقتصادی و درآمدزایی را برای مردم محلی ایجاد می کند (زاهدی، 1385).
یکی از ابعاد توسعه پایدار، حفاظت از محیط زیست است و در اکوسیستم پایدار نیز برای حفاظت از منابع طبیعی تلاش می شود. برای تحقق اهداف توسعه پایدار نیاز به برنامه ریزی های بلندمدت و راهبردی است که همزمان با توسعه اکوتوریسم بر حفظ منابع توجه داشته باشد و میراث جمعی بشریت را برای نسل های آینده محفوظ بدارد. یکی از اهداف توسعه اکوتوریسم پایدار، استمرار منافع بلندمدت است که خود شامل دیدار از جذابیت های طبیعی منطقه و کسب تجربه از محیط بدون ایجاد خلل در آن و در نتیجه باقی گذاردن محیط برای نسل آتی است. بنابراین اکوتوریسم پایدار یک رویکرد مدیریتی است که با توجه به هدف های ارزشی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی با همکاری و همیاری مسئولان و مردم جامعه از طریق وضع قوانین و مقررات مناسب و اعمال موثر آنها به طور مستقیم و غیرمستقیم به حفظ طبیعت بیانجامد. (جهانیان،1392)
به طور کلی اکوتوریسم پایدار ویژگی های زیر را شامل می شود:
1. برجای نهادن آثار مثبت در زمینه حفاظت از محیط زیست و ارتقاء کیفیت مدیریت آن.
2. حداقل آثار منفی برای محیط طبیعی و جوامع محلی.
3. به حداکثر رساندن مشارکت مردم محلی در تصمیم گیری های مربوط به فعالیت گردشگری.
4. تدارک فرصت ها مناسب برای مردم محلی و دست اندرکاران گردشگری برای ارتقاء بهره وری و چگونگی پایداری آن.
اکوتوریسم به عنوان یک گونه از گردشگری قادر است که در استفاده از توان های محیطی سبب افزایش همکاری و تأثیرات اقتصادی آن و همچنین حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار شده و تحرک و پویایی را در اقتصاد محلی و منطقه ای به وجود آورد که این خود بازاریابی قوی را در زمینه معرفی جاذبه های اکتوریستی می طلبد. بر این مبنا لازم می آید که در تبلیغ برای شناساندن جاذبه های طبیعی در داخل و خارج کشور به شیوه های بین المللی کوشش گردد و همچنین سهولت دسترسی به این جاذبه ها و ایجاد امکانات تفریحی جانبی فراهم آید. (جهانیان،1392)
1-18 برنامه های محوری برای توسعه پایدار اکوتوریسم
برنامه های انجمن بین المللی اکوتوریسم، شامل برنامه های محوری برای توسعه پایدار اکوتوریسم به شرح زیر می باشد:
– ایجاد مرکز اطلاع رسانی جهانی
– ظرفیت سازی با آموزش و تربیت نیروی انسانی
– تعریف استانداردها و معیارهای توسعه
– ایجاد شبکه جهانی کارشناسی و موسسات آموزشی اکوتوریسم
– تحقیق و معرفی مدل های توسعه و
– اشتغال زائی (جهانیان،1392)
1-19 الگوی اکوتوریسم پایدار
سدلر در سال 1990 الگوی اکوتوریسم پایدار را ارائه کرد. وی در الگوی خود به سه دسته هدف های اساسی اشاره کرده است (زاهدی، 1385):
1- هدف های احتماعی
– تأمین مزایای اجتماعی
– مسارکت در برنامه ریزی، آموزش و اشتغال
2- هدف های اقتصادی
– مزایای اقتصادی برای جامعه محلی
– پایایی اقتصادی صنعت
3- هدف های زیست محیطی
– اجتناب از تخریب منابع
– مدیریت عرضه
– پذیرش ارزش منابع
سدلر محل تلاقی این سه دسته هدف اکوتوریسم پایدار خوانده است. (شکل23-1)

شکل23-1 : الگوی اکوتوریسم پایداری (زاهدی : 1385)
به اعتقاد (راس و وال، 1999) تعاریف محققان گوناگون اکوتوریسم را می توان در شکل 24-1 تجسم بخشید:

شکل24-1: اکوتوریسم و ارتباط آن پایداری (پناهنده، 1381)
1-20 نگاهی به صنعت اکوتوریسم در ایران
1-20-1 مقدمه
تأثیرات شگرف گردشگری در کاهش نرخ بیکاری ، افزایش سطح درآمد ، تأمین منابع انرژی و رونق بازار صنایع دستی که طبق آمار موجود 10 میلیون نفر از آن ارتزاق می کنند تنها بخشی از مزایای ویژه پرداختن به این صنعت است . به ازای ورود هر گردشگر دو تا شش شغل به صورت مستقیم و با احتسابات مشاغل در بخش های تولیدی و خدماتی برای هر گردشگر 9 تا 15 شغل ایجاد می شود . طی سال های اخیر صنعت گردشگری 5.1 درصد درآمد ملی جهان را به خود اختصاص داده است .توزیع جغرافیایی این درآمد در جهان یکسان نیست به طوری که 80 درصد درآمدو اشتغال ناشی از این صنعت به آمریکا و اروپا اختصاص دارد از 20 درصد باقی مانده 5.2 درصد سهم خاورمیانه می باشد و از 5.2 درصد هم خاورمیانه کمتر از یک درصد سهم ایران است .برای ورود هر گردشگر در کشورها مولفه هایی چون امنیت ، ارایه خدمات بهینه ، میراث غنی فرهنگی و تاریخی ، جاذبه های طبیعی ، دریا و دریاچه ها ، تنوع آب و هوا ، ویزای سهل و آسان موردنیاز است که با فقدان هر یک از این موارد ورود گردشگر با مشکل مواجه می شود . (جهانیان،1392)
کویرنوردی ، آب درمانی ، غار نوردی ، کوهنوردی ، شکار ، ماهیگیری ، اسکی روی ماسه ، گردشگری روستایی ، ورزش های آبی ، دیدن چشم اندازهای طبیعی مانند آبشار ، رودخانه از بخش های اکوتوریسم هستند . توسعه اکوتوریسم می تواند با ایجاد فرصت های شغلی منافع اقتصادی بی شماری را به طور مستقیم متوجه مردم بومی کشورها کند و در این راستا امکانات ایجاد کاربری اقتصادی برای افراد در حرفه های مرتبط با این صنعت و برای چشم اندازهای طبیعی و درنتیجه تأمین اعتبارات لازمدر جهت حفظ آنها فراهم می شود . اکوتوریست ها غالباً با گرایش زیست محیطی هستند و می توانند در پالایش و حفاظت از محیط زیست ، گسترش فرهنگ زیست محیطی در بین مردم جوامع نقش موثری ایفا کنند . ایران از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان ده کشور اول جهان قرار دارد و از نظر جاذبه های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی نیز جزو پنج کشور برتر دنیا است . با وجود قابلیت ها و پتانسیل های موجود در کشور وجود عواملی همچون عدم زیر ساخت های مناسب اکوتوریسم ، عدم شناخت نسبت به اکوتوریسم در ایران ، کمبود متخصصین در امر اکوتوریسم ، فقدان فرهنگ مناسب خاص اکوتوریسم که در برخی مواقع سبب تخریب و از بین رفتن چشم اندازهای طبیعی می شود و درنتیجه تبدیل به زباله دانی می شود ، عدم اطلاع رسانی در این زمینه توسط رسانه های دیداری و شنیداری و مطبوعات از دلایل عمده عدم جذب اکوتوریسم در ایران است . این در حالی است که کشورهای گردشگرپذیر با داشتن چشم اندازهای طبیعی می تواند باعث افزایش درآمد سرانه ملی شوند و ایران در صورت سرمایه گذاری و تأکید بر جذب گردشگر طبیعی ، می تواند به راحتی به درآمدهای پیش بینی شده سازمان جهانی گردشگری تا سال 2020 دست یابد. (جهانیان،1392)
ایران با داشتن چشم اندازهای طبیعی و زیبا و بکر و وجود اقلیم های متفاوت آب و هوایی و گونه های متنوع گیاهی وجانوری می تواند تأثیر شگرفی در جذب گردشگران طبیعت گرد ایفاء کند و در این حوزه در منطقه خاورمیانه یکی از قطب های اکوتوریسمی قلمداد شود . باعث افزایش درآمد ارزی کشور شود. (جهانیان،1392)
اکوتوریسم تنها شاخه ای از گردشگری است که به مشارکت جوامع محلی نیاز اساسی دارد چرا که بهترین و توانمندترین راهنمایان تورهای گردشگری طبیعی کسی نیست جز بومیان ساکن این مناطق که به راحتی می توانند هدایت چنین تورهای تخصصی را بر عهده گیرند و همین مسأله در کاهش مهاجرت های بی رویه روستائیان به کلان شهرها نیز نقش اساسی ایفا می کند و در این راستا چرخ بسیاری از مراکز اقامتی در دور افتاده ترین نقاط کشور به حرکت در می آید و باعث اشتغال زایی ، ارتقای سطح زندگی مردم روستایی خواهد شد . ایران با داشتن دو رشته کوه مرتفع البرز و زاگرس و چشم اندازهای طبیعی زیبا و بکر مناطق غرب و شمال کشور و تنوع اقلیمی و فرهنگی متنوع از قبیل آداب و سسن ، زبان وموسیقی ، پوشاک ، صنایع دستی و نحوه زیست مردمان در این مناطق ، وجود بزرگترین دریاچه جهان در شمال کشور ، وجود 50 دریاچه در داخل کشور و نیز دریاچه ارومیه به عنوان یکی از 59 ذخایر زیستی کره زمین می تواند مأمن اصلی اکوتوریست ها در جهان قرار گیرد . از سوی دیگر وجود جنگل های وسیع در مناطق شمالی کشور ، بیابان ها و کویرهای ایران ، تالاب های بین المللی ، غارها ، آبشارها ، چشمه های آب معدنی و روستاهایی با جاذبه های ویژه مانند کندوان ، ماسوله همه از جاذبه ها و ظرفیت های بی نظیر اکوتوریسم در ایران هستند و برخی از آنها از قطب های بین المللی اکوتوریسم در جهان ، به شمار می روند . در این رستا جهت صیانت از این مواهب الهی تنها سازمان های گردشگری و سازمان های حفاظت از محیط زیست مسئول نیستند بلکه آموزش و پرورش ، بخش های فرهنگی ، رسانه ها و صدا و سیما باید حرکت و عزم ملی را جهت بهره برداری هر چه بیشتر از این صنعت داشته باشند . در حقیقت باید با مدیریتی جامع در زمین اکوتوریسم علاوه بر حفظ جنگل ها و مراتع ، به شناسایی زیبایی های این خطه به جهانیان و تولید درآمد ملی و ارزآوری مناسب و ساماندهی اقتصادی کشور یاری بخشید . برنامه ریزی دقیق جهت امکان سنجی و ایجاد گردشگاه های مختلف در آنها که در این میان حفظ محیط زیست ، هویت و فرهنگ بومی این مناطق با توجه به تنوع و تعدد اقوام و فرهنگ ها در ایران باید در نظر گرفته شود.
فرهنگ سازی و آگاه سازی گردشگران داخلی جهت برقراری ارتباط سالم و ایجاد تعامل با افراد بومی و تلاش جهت حفظ محیط زیست مناطق موردبازدید ، برنامه ریزی در خصوص جذب اکوتوریست ها سایر کشورها از طریق تبلیغات مناسب و آگاه سازی سرپرستان تورهای گردشگری در مورد ایجاد تورهای خارجی مسئولیت پذیر جهت بازدید از نواحی مختلف ایران ، که این نکته در تعامل فرهنگی و انتقال فرهنگ اصیل ایرانی به سایر نقاط جهان نیز موثر خواهد بود .اما نامناسب بودن جاده ها ، دشواری