جمال پور مهمترین هدف اکوتوریسم را « قادر ساختن مردم به لذت بردن و درس گرفتن از خصوصیات منحصر به فرد محیط زیست اعم از طبیعی ، تاریخی و فرهنگی ، به شرط حفاظت از کل این مناطق وکمک به توسعه فرصت های اقتصادی در جوامع محلی » می داند (جمال پور ، 1379).
در مجموع عمده ترین ویژگی های اکوتوریسم عبارت است از :
1. مسئولیت در حفظ تنوع زیستی
2. مشارکت در تأمین رفاه جوامع محلی
3. تقویت ویژگی خرده فرهنگ ها
4. فراهم آوردن فرصت های آموزشی و یادگیری
5. مسئولیت پذیری گردشگران
6. تقویت اشتغالزایی از طریق فعال نمودن تشکل های خرد در جذب اکوتوریسم ها و ارائه خدمات مرتبط
7. قابلیت اداره شدن به وسیله موسسات ، شرکت ها و گروه های کوچک
8. التزام به مصرف کمتر منابع تجدیدناپذیر
9. تقویت مشارکت های عمومی ( جوامع محلی ، مالکان ، بازرگانان و بخش های دولتی) (پناهنده ، 1381).
1-12 اصول اکوتوریسم
از جمله مهمترین اصول اکوتوریسم می توان به موارد زیر اشاره نمود ( اکبری و قرخلو ، 1389).
– به حداقل رساندن اثرات بر طبیعت و فرهنگ محل موردبازدید
– آموزش و اطلاع رسانی به گردشگران درخصوص اهمیت حفاظت از طبیعت
– تذکر به بخش خصوصی و غیره در خصوص اهمیت سفرهای مسئولانه و همکاری با دست اندرکاران محلی برای دستیابی به اهداف حفاظتی و حل مشکلات محلی
– ایجاد درآمد مستقیم برای مدیریت و حفظ منابع طبیعی و مناطق حفاظت شده
– اهمیت کنترل و قانون گذاری در طرح های مدیریتی
– تأکید به جمع آوری اطلاعات پایه اجتماعی وزیست محیطی و پایش اثرات در درازمدت
– به حداکثر رساندن منافع اقتصادی اکوتوریسم به جامعه محلی و تجارت های محلی
– رعایت حداقل محدوده تغییرات قابل قبول (LAC)
– تلاش در طراحی هماهنگ با شرایط محیطی و فرهنگی
– تأکید به ضرورت منطقه بندی مناطق گردشگری و برنامه ریزی جهت مدیریت گردشگری در مناطق طبیعی که قرار است به قطب های طبیعت گردی تبدیل شوند.
– تکیه بر زیرساخت های هماهنگ با طبیعت ، به حداقل رساندن استفاده از سوخت های فسیلی ، حفاظت از گیاهان بومی ، حیات وحش و هماهنگی با محیط طبیعی و فرهنگی منطقه ( wood ، 2003).
در شکل 1-1 ، الگویی از اکوتوریسم ترسیم شده است که به درک بهتر مطالب فوق کمک می کند( مستوفی ، 1378).

شکل 1-1 : الگویی از اکوتوریسم

1-13 فرصت ها و تهدیدهای اکوتوریسم
گردشگری عادی در بر گیرنده آمیزهای از فرصت ها و تهدیدها برای مناطق حفاظت شده است . این در حالی است که اکوتوریسم می کوشد فرصت ها در این مناطق را افزایش داده و تهدیدها را کاهش دهد . درواقع اگر فرصتی تحقق یابد ، این فرصت یک منفعت است و اگر نتوان مانع تهدیدی شد ، این تهدید به یک هزینه تبدیل خواهد شد .
اکوتوریسم همواره با سودآوری دایمی و حتمی همراه نیست ، موفقیت آن بستگی به نحوه مدیریت و برنامه ریزی دارد . عدم دقت در برنامه ریزی یا اجرای ضعیف طرح های توسعه اکوتوریسم می تواند آن را به طرح های معمولی گردشگری تبدیل کند که تمام تأثیرات منفی گردشگری را به همراه دارد .
فرصت ها و تهدیدها و به دنبال آن سوها و هزینه ها از وضعیتی به وضعیت دیگر ، از گروهی به گروه دیگر و از فردی به فرد دیگر متفاوت است . سودی که نصیب یک گروه می شود ممکن است برای گروه دیگر هزینه باشد . اینکه چگونه به دنبال فرصت ها باشیم و مانع بروز تهدیدها شویم ، به اتخاذ بهترین تصمیم با مشارکت همه افراد ذینفع وابسته است . رتبه بندی اهمیت هر فایده ، بستگی به فرایند برنامه ریزی توسعه اکوتوریسم دارد .
گستره فرصت ها و تهدیدهای اکوتوریسم برای همه مناطق حفاظت شده یکسان نیست ، برای مثال در یک منطقه حفاظت شده که دارای جاذبه های اولیه برای گردشگران داخلی است ، فرصت های کسب ارز یا درآمد خارجی محدود است . اما فرصت های خوبی برای افزایش آگاهی برای حفظ منابع طبیعی به وجود می آورد . تخریب محیط زیست به میزان آسیب پذیری منابع طبیعی و انواع فعالیت های مجازی که در هر محدوده وجود دارد وابسته است . شرایط هر منطقه حفاظت شده ، تعیین کننده مجموعه فرصت ها و تهدیدهای خاصی برای آن منطقه است. (جهانیان،1392)
1-13-1 فرصت های بالقوه اکوتوریسم
– درآمدزایی
درآمدزایی مناطق حفاظت شده ، مهمترین نگرانی طرفداران حفظ محیط زیست است . با توجه به اینکه بودجه های دولتی برای منطق حفاظت شده رو به کاهش است و بسیاری از این مناطق بدون منابع درآمد جدید با مشکل مواجه خواهند شد ، گردشگری به شیوه های مختلف ، فرصت هایی برای درآمدزایی این مناطق پیشنهاد می کند . دریافت ورود یا حق استفاده گردشگران ، واگذاری امتیاز به بخش خصوصی و یا دریافت کمک و مساعدت از جمله این منابع درآمدزایی است . این منابع اعتباری و بودجه ای جدید مدیران مناطق طبیعی را یاری می دهد تا امور مربوط به گردشگران را بهتر انجام دهند و مانع بروز تهدیدها می شود . (جهانیان،1392)

شکل 2-1: اکوتوریسم به عنوان یک فرصت
– ورودیه یا حق استفاده گردشگران
ورودیه بطور مستقیم از گردشگر گرفته می شود تا بتواند یک منطقه را ببیند و بودن در آنجا را تجربه کند .در برخی موارد مبلغ ورودیه ثابت است . در برخی موارد سیستم های پرداخت چندنرخی وجود دارد . بدین معنی که با توجه به شرایط استفاده کنندگان ، مبالغ مختلفی از آنها دریافت می شود .بطور معمول از گردشگران خارجی ورودیه بیشتری نسبت به گردشگران داخلی گرفته می شود . برای فعالیت های ویژه یا برای استفاده از یک ابزار خاص در یک منطقه حفاظت شده ، ورودیه یا حق استفاده جداگانه ای دریافت می شود ، اخذ هزینه اضافی برای استفاده از وسایل برقی که گردشگران در اردوگاه از آن استفاده می کنند یا دریافت اجاره بهای مختلف از جمله این موارد است. (جهانیان،1392)
– واگذاری امتیاز به بخش خصوصی
مواردی چون واگذاری امتیاز ایجاد بوفه ، رستوران ، اجاره دادن منزل ، ایجاد فروشگاه های عرضه کالا و فروش سوغات ، اجاره قایق و راهنمایی تور به بخش خصوصی واگذار کرد ، در این صورت نسبتی از سود این فعالیت ها نصیب منطقه طبیعی می گردد . این شیوه مناسبی است ، چرا که بدین وسیله مسئولیت کسب و کار کارکنان آموزش ندیده و بی توجه به مناطق حفاظت شده کاهش می یابد . واگذاری امتیاز بهره برداری موجب می شود تا مناطق طبیعی از انرژی و توان فعالیت بخش خصوصی بهره مند شوند . به هر حال ، باید سود ناشی از امتیاز حق بهره برداری در مناطق طبیعی ، در درازمدت مطالعه شود و موردبررسی دقیق قرار گیرد و نحوه اقدامات کنترل شود . (جهانیان،1392)
– دریافت کمک و اعانه
می توان با نصب یک صندوق ساده در ورودی یک محدوده گردشگری از بازدیدکنندگان کمک گرفت اقدام به اخذ کمک نمود ، یا به روش های عالمانه تری چون برگزاری برنامه دریافت کمک و اعانه برای حفظ گونه های گیاهی و جانواری در معرض خطر درآمد کسب نمود . چرا که با تدارکات برنامه هایی مناسب می توان برای حفظ گیاهان و حیوانات نادر و در معرض تهدید در مناطق طبیعی از مردم و بازدیدکنندگان ، تقاضای کمک مالی و مساعدت می نماید .
بازدیدکنندگانی که کاملاً شیفته تجربه طبیعت گردی هستند ، آماده پرداخت کمک در پاسخ به این درخواست هستند . گزارش ها نشان می دهد بسیاری از مناطق طبیعی در برنامه های دریافت هدایا برای اقدامات ویژه به میزان زیادی موفق بوده اند .چنین برنامه هایی برای تأمین منابع مالی باید بخشی از برنامه طبیعت گردی در یک منطقه طبیعی باشد . از آنجا که خواست اکوتوریست ها مشارکت و همکاری با طرفداران حفظ محیط زیست است باید از این فرصت استفاده شود . ممکن است به شیوه های دیگری نیز بتوان از طریق گردشگری برای مناطق حفاظت شده ، درآمد کسب نمود . برای مثال ، هنگامی که بازدیدکننده از طریق یک پایگاه اینترنتی از یک منطقه حفاظت شده بازدید می کند یک « گردشگر مجازی » محسوب می شود .
پذیرش اعانه و کمک می تواند از تعداد بیشتری از بازدیدکنندگان مجازی تقاضا شود . برای برخی از مناطق طبیعی ، گردشگری ممکن است تنها یکی از راه های تأمین منابع مالی باشد . این در حالی است که در سایر مناطق گردشگری منبع اصلی درآمد است . اما گردشگران باید بتوانند در اکثر مناطق طبیعی به سادگی رفت و آمد کنند تا به عنوان منبع درآمد برای بهره برداری منطقی و پایدار در دسترس باشند.نکته اساسی این است که پول به دست آمده از راه گردشگری از منطقه طبیعی خارج نشود و برای حفظ منابع طبیعی مصرف شود . (جهانیان،1392)
– اشتغال زایی
مشاغل جدید ، اغلب بزرگترین دستاورد گردشگری محسوب می شوند . مناطق حفاظت شده ممکن است راهنمایان گردشگری ، نگهبانان ، پژوهشگران یا مدیران جدیدی را برای پاسخ به تقاضای افزایش یافته اکوتوریسم به خدمت گیرند . مردم جوامع پیرامون مناطق طبیعی و مردم محلی ، ممکن است به عنوان راننده تاکسی ، راهنمای گشت ، مالک خانه اجاره ای یا سازنده صنایع دستی به کار مشغول شوند یا در دیگر فعالیت های گردشگری مشارکت کنند .افزون بر این امکان دارد فرصت های شغلی دیگری به صورت غیرمستقیم و در نتیجه گردشگری در منطقه پدید آید .
ممکن است به تعداد زیادی کارگر ساختمانی برای ساخت و ساز نیاز باشد . رستوران ها به صیفی جات ، میوه و سبزی بیشتری نیاز دارند .بدین ترتیب از طریق رشد گردشگری فرصت های شغلی بسیاری پدید می آید .
گاهی افراد بومی گونه مناسبی برای مشاغل گردشگری هستند ، چرا که آنها محیط را خوب می شناسند و منابع اطلاعاتی خوبی در اختیار دارند ، برای مثال آنها می توانند به گردشگران توضیح دهند که چرا گیاهان در زمان های خاص گل می دهند و چه نوع جانورانی بسوی این گیاهان جذب می شوند . به همین سبب ، مردم بومی و جوامع محلی برای مشاغل اکوتوریسم مناسب تر هستند . به هر حال باید مراقب حفظ حقوق مردم محلی باشیم ، گاهی این حق معنوی است ، چرا که در بسیاری موارد ، گردشگران یا برنامه ریزان گردشگری از دانش افراد بومی استفاده می کنند ولی حقوق آنان را به طور شایسته ومنصفانه پرداخت نمی کنند .
البته نباید در خصوص فرصت های شغلی که در مناطق روستایی از طریق اکوتوریسم ایجاد می شود ، اغراق شود ، چرا که تعداد شغلی که اکوتوریسم ایجاد می کند ، بستگی به شهرت منطقه طبیعی دارد ، اما بطور قطع این منطقه قادر نخواهد بود بطور دایم برای صدها نفر کسب درآمد نماید .
افزون بر این ، اکثر مشاغل مرتبط با اکوتوریسم ، پاره وقت و فصلی است و فقط به عنوان درآمد مکمل در کنار سایر منابع درآمدی در نظر گرفته می شود . به طور کلی ، اشتغال زایی اکوتوریسم در بیشتر جوامع با محدودیت هایی روبروست . دغدغه دیگر ایجاد فرصت های اشتغال از طریق اکوتوریسم به ماهیت مشاغل مربوط می شود . برای مثال ، تنها چند نفر می توانند مدیر یا مالک باشند. گردشگری همیشه مشاغل خدماتی زیادی ایجاد می کند ، چرا که این صنعت بر پایه نیروی انسانی استوار است . اگر